Εκλογές σε μια ιδιότυπη δημοκρατία όπως αυτή της Τουρκίας

Στην Τουρκία διεξάγονται στο τέλος της εβδομάδας, τέσσερα χρόνια μετά τις
προηγούμενες, εκλογές με όλα σχεδόν τα χαρακτηριστικά της ελευθερίας:
συμμετοχή κομμάτων διαφορετικών ιδεολογικών προελεύσεων, προεκλογικές
συγκεντρώσεις, δημόσιες αντιπαραθέσεις των πολιτικών αρχηγών, έκφραση απόψεων
στον γραπτό και ηλεκτρονικό Τύπο, ακώλυτη, στις περισσότερες περιοχές της
χώρας, εκδήλωση του λαϊκού αισθήματος.

Ωστόσο, αν ξύσει κανείς την επίφαση των πραγμάτων (που βεβαίως έχει και αυτή
τη σημασία της) δεν μπορεί να αποφύγει το κρίσιμο ερώτημα: έχει, με βάση τη
θεσμική έκφραση συγκεκριμένων τυπολογικών χαρακτηριστικών, η Τουρκία
πραγματική δημοκρατία; Δεν είναι οι μικρές ή λίγο μεγαλύτερες παρεκβάσεις από
τον ελεύθερο τρόπο διεξαγωγής του ίδιου του εκλογικού αγώνα (η πλήρης
απαγόρευση δημοσκοπήσεων, η επικρεμάμενη ακόμα και τη δωδεκάτη ώρα απειλή κατά
της νομιμότητας της τελευταίας πολιτικής ενσάρκωσης του ισλαμισμού, η συχνή
παρεμπόδιση εκδηλώσεων υπέρ του φιλοκουρδικού κόμματος), που καθιστούν την
απάντηση στο παραπάνω ερώτημα αμφίβολη.

Η ανάλυση ­ όσο μπορεί να είναι αντικειμενική, όχι τόσο λόγω ελληνικών
προκαταλήψεων, αλλά γιατί το τουρκικό καθεστώς είναι διεθνώς από τα πιο
ιδιότυπα και ερμητικά ­ του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν οι βασικοί άξονες
της τουρκικής δημοκρατίας μοιάζει καταλυτική.

Υφίσταται, πέρα από κάθε αμφιβολία, πολυκομματισμός και κοινοβουλευτισμός, οι
ατομικές ελευθερίες όμως δεν βρίσκονται σε ικανοποιητικό επίπεδο. Εξάλλου,
πόσο γνήσιος, δηλαδή πόσο πιστός εκφραστής της λαϊκής βούλησης, είναι ο
πολυκομματισμός όταν από το 1960 έχουν απαγορευθεί με δικαστικές αποφάσεις
πάνω από 40 πολιτικοί σχηματισμοί; Βεβαίως, οι περισσότεροι από αυτούς,
φιλοκομμουνιστικοί, φιλοκουρδικοί ή φιλοϊσλαμικοί, αποτελούσαν θεωρητικά
κίνδυνο για τον ίδιο τον δημοκρατικό χαρακτήρα του πολιτεύματος. Αναρωτιέται,
όμως, κανείς για την ωριμότητα μιας δημοκρατίας που δεν βρίσκει άλλο τρόπο
αντιμετώπισης των ίδιων της των προβλημάτων.

Γιατί αν όχι ο κομμουνισμός (παρ’ όλο που η διάκριση Αριστεράς – Δεξιάς θα
κέρδιζε να είναι σαφέστερη), πάντως η έκφραση του ισλαμικού αισθήματος και το
κουρδικό ζήτημα είναι υπαρκτά πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα (τα μεγαλύτερα
της Τουρκίας μαζί με τα σχεδόν αποκλειστικά σχετιζόμενα με την Ελλάδα θέματα
εξωτερικής πολιτικής), που δεν επιλύονται με απαγορεύσεις.

Ιδίως, όταν, όπως συνέβη τον Ιανουάριο του 1998 με την απαγόρευση του Κόμματος
της Ευημερίας, νικητή των προηγούμενων εκλογών και στην εξουσία, για έναν
περίπου χρόνο, οι πρωτοβουλίες δεν εκκινούν από την πολιτική ηγεσία.

Πόσο λειτουργική, εξάλλου, είναι η εναλλαγή κομμάτων, ή σωστότερα συμμαχιών,
στην εξουσία, όταν λίγο επηρεάζουν την ασκούμενη πολιτική, αφορούν πρόσωπα ή
τις προσωπικές επιδιώξεις που κρύβονται πίσω από αυτά και «ελέγχονται» πάντα
από το άγρυπνο μάτι του στρατού (όταν δεν παίρνει την εξουσία στα χέρια του,
όπως συνέβη τρεις φορές από τη δεκαετία του 1960); Η Τουρκία γνωρίζει μόνο
συμμαχικές κυβερνήσεις τα τελευταία 50 χρόνια (6 κατά την τελευταία τετραετία)
και είναι εντελώς απίθανο να τις αποφύγει και μετά το αποτέλεσμα των εκλογών
της Κυριακής. Η κατάσταση αυτή αποδυναμώνει ολοένα και περισσότερο τα λεγόμενα
«παραδοσιακά» κόμματα, μεγαλώνει την επιρροή των «αντι-καθεστωτικών» κομμάτων,
με πρώτο το ισλαμικό και λειτουργεί νομιμοποιητικά για τον εξωθεσμικό ρόλο του
στρατού.

Οι δύο τελευταίες εξελίξεις πάνε μαζί. Ο φόβος της υπονόμευσης των δύο βασικών
κεμαλικών αξιών, του λαϊκού χαρακτήρα του κράτους και του εθνικισμού ως
στοιχείου κρατικής ομογενοποίησης είναι το κύριο επιχείρημα, με βάση το οποίο
ο στρατός υπαγορεύει κινήσεις (τις βασικές επιλογές της διπλωματίας, τα
νομοθετικά μέτρα-διώξεις κατά του «ισλαμικού κινδύνου»), απαγορεύει εξελίξεις
(τη μακροημέρευση των ισλαμιστών στην εξουσία, την πρόσφατα επιχειρηθείσα
αναβολή των εκλογών) και αναγορεύει εαυτόν σε μόνο πόλο σταθερότητας. Η εικόνα
θα ήταν παραπλανητική αν δεν προσθέταμε πως ο στρατός είναι μακράν ο
δημοφιλέστερος θεσμός στα μάτια του τουρκικού λαού. Μια σειρά αποκαλυπτικών
εξελίξεων της τελευταίας τετραετίας, τις οποίες θα δούμε αύριο, επέδρασαν
σημαντικά προς αυτή την κατεύθυνση.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.