Η Φωτεινή της Κατοχής αργοσβήνει

Φωτεινή Πούλου. Από τα συσσίτια της Κατοχής, πρόσφυγας εξαιτίας του εμφυλίου που ξέσπασε στον Νότο του Σουδάν. Τώρα ζει στο Χαρτούμ. Μοναδική της επιθυμία να τελειώσει τη ζωή της σε γηροκομείο της Ελλάδας

«Περιμένετε, περιμένετε… Δεν είμαι μόνο Αφρικάνα, που με βλέπετε με το
τσεμπέρι. Κάποτε τα μαλλιά μου ήταν ευρωπαϊκά σαν τα δικά σας, ίσια και
μακριά». Η κυρα-Φωτεινή, η γυναίκα που τάισε χιλιάδες πεινασμένα ορφανά και
ηλικιωμένους στα συσσίτια της κατεχόμενης Αθήνας, λύνει με σβελτάδα το
τσεμπέρι. Εβδομήντα έξι χρόνων, τα μαλλιά της που γκριζάρουν κάτω από τον ήλιο
του Χαρτούμ έχουν γνωρίσει και καλύτερες μέρες από τις τελευταίες, πάντα όμως
χωρίς τη δυτική συνήθεια του σαμπουάν. Η κυρα-Φωτεινή είναι σχεδόν μια θρυλική
μορφή στην ελληνική κοινότητα του Χαρτούμ. Όλοι ξέρουν την ιστορία της. Για το
πώς βρέθηκε από το Σουδάν στην Αθήνα, για το χαρτί που της έδωσε ο ίδιος ο
Μητροπολίτης Δαμασκηνός, για τα συσσίτια και την παρουσία της στην Αθήνα των
ναζιστών αλλά και για τον μοναδικό τρόπο που έχει να διηγείται η ίδια τον μύθο
της ζωής της. Από τα μάτια της έμελλε να περάσει και ο εμφύλιος στον Νότο του
Σουδάν. Και στα εβδομήντα έξι της χρόνια βρέθηκε ξανά πρόσφυγας στους δρόμους
από τον Νότο στο Χαρτούμ, ακριβώς όπως ο πατέρας της όταν αναγκάστηκε να φύγει
από τη Σμύρνη για να σώσει τη ζωή του. «Να σας τα πω από την αρχή κόρη μου.
Εγώ ονομάζομαι Φωτεινή Πούλου, ναι Φωτεινή Πούλου του Σίμου. Ο πατέρας μου
έφυγε από τη Σμύρνη το 1921 και έφτασε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου με πλοίο
γαλλικό κι από εκεί πήγε στο Σουδάν, νότια στο Ουάου. Ναι, στο Ουάου. Εκεί
γνώρισε τη μητέρα μου, τη Φάτνα Μαχάμα Τουργκιουμάν. Την ερωτεύτηκε και
παντρεύτηκαν». Ένα μικρό σμήνος μύγες ξεδιψάει στο ρυάκι μιας βρύσης στην
αυλή, τα κρεβάτια είναι από σιδερένιες σούστες και πλεχτή λαμαρίνα, σ’ αυτά
κοιμούνται το βράδυ μερικά από τα εγγόνια της παλιάς εθελόντριας, σήμερα όμως
γίνονται καναπέδες και φιλοξενούν τους επισκέπτες. Η σκεπή σ’ αυτό το ιδιότυπο
υπαίθριο δωμάτιο της εσωτερικής αυλής ­ συνηθισμένο στοιχείο της ντόπιας
αρχιτεκτονικής συνήθειας ­ είναι από αποξηραμένες φοινικιές και πάτωμα η έρημος.

Η κυρα-Φωτεινή δεν μπερδεύει τα πράγματα μεταξύ τους. Η ιστορία της έχει αρχή,
μέση και τέλος. Ξεκινάει από το ταξίδι του πατέρα της, που έφυγε προσφυγάκι
για να σωθεί και μετά ακολούθησε το ρεύμα μέχρι την Αίγυπτο « να κάνει
προκοπή» και καταλήγει στη σημερινή σκληρή πραγματικότητα: «Το μόνο που θέλω
τώρα είναι, αχ Παναγία μου, να με δεχτεί ένα γηροκομείο της Εκκλησίας στην
Ελλάδα, ν’ αφήσω εκεί τα κοκαλάκια μου, να μην έχουν τα παιδιά τη δική μου
έγνοια». Το νερό της κρυώνει σ’ ένα πήλινο πιθάρι σκεπασμένο με πέτρα. Έτσι η
γιαγιά Φωτεινή έχει την ανεξαρτησία της. Δεν την πειράζουν οι δωδεκάωρες
διακοπές στο ρεύμα που είναι καθημερινές στο Χαρτούμ, δεν έχει ψυγείο. Ούτε
κουζίνα έχει με φουρνάκι, ας είναι καλά τα κάρβουνα. Κι ο καφές εκεί ψήνεται,
πού να ήξερε η κυρα-Φωτεινή τη λέξη χόβολη που κάνει τον ελληνικό πολυτελείας.
Γι’ αυτήν, όπως και για εκατομμύρια κατοίκους του Σουδάν όπου ο μέσος μισθός
δεν ξεπερνάει τα 80 δολάρια τον μήνα, τα κάρβουνα είναι η λύση της ανάγκης.
«Αχ, δεν ήμασταν έτσι, ήμασταν και καλύτερα» αναστενάζει η κυρα-Φωτεινή, όμως
ακόμα κι ο αναστεναγμός της έχει αισιοδοξία. Οι σημερινοί επισκέπτες την
γυρίζουν πολλά χρόνια πίσω.

Τον Φεβρουάριο του 1940 η Φωτεινή Πούλου του Σίμου θα ξεκινήσει το μεγαλύτερο
ταξίδι της ζωής της. Με φορτηγό από το Αουΐλ μέχρι το Ουάου και μετά με
ποταμόπλοιο 12 μέρες ανέβηκε το Νείλο μέχρι το Χαρτούμ. Στην κουπαστή του
ποταμόπλοιου, μαζί με τον πατέρα της που τη συνόδευε, χάζευε τους κροκόδειλους
και τους ιπποπόταμους. Μετά συνέχισαν με τρένο μέχρι την Αλεξάνδρεια. Εκεί
τους υποδέχτηκαν οι συγγενείς, μέχρι που τους ξεπροβόδισαν στην αποβάθρα κι
επιβιβάστηκαν στο πλοίο για τον Πειραιά. «Οι αδελφάδες του πατέρα μου έμεναν
στη Νέα Χαλκηδόνα κι εκεί πήγα κι εγώ. Ο πατέρας μου ήθελε να έρθω στην Ελλάδα
για να μάθω να νοικοκυρεύω, Θυμάμαι την 28η Οκτωβρίου που είπαμε το “όχι”
στους Ιταλούς. Από τις θείες μου έμαθα όλα τα χριστιανικά έθιμα, να μαγειρεύω
και να είμαι έτοιμη για ν’ ανοίξω σπίτι. Από τις θείες μου γνώρισα τη Βάσω
Δέτση που ήταν εθελόντρια στον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό. Και μου λέει η Βάσω
Δέτση να πάω κι εγώ να βοηθάω στο συσσίτιο που δίναμε. Δίναμε φαΐ στις
μανάδες, στα παιδιά, στους γέρους. Κρατάγαμε και τα παιδιά για να δουλεύουν οι
μανάδες αφού οι άντρες πήγαν στον πόλεμο και δεν υπήρχαν άλλοι να δουλεύουν.
Και να σας πω κάτι; Εγώ δεν πείνασα στην Κατοχή. Μετά γνώρισα την πείνα, όταν
πέθανε ο άντρας μου και βρεθήκαμε με τα παιδιά μόνοι στον εμφύλιο».

Επιστρέφοντας στο Σουδάν μετά το τέλος του πολέμου το 1946 τής έκαναν προξενιό
με Έλληνα. Μόνο που τελικά παντρεύτηκε τον προξενητή! Τον Παναγιώτη Μαϊστρέλη,
ετών 62. Η Φωτεινή είχε πατήσει τα τριάντα. Ο γάμος έγινε στο Ουάου, στην
ορθόδοξη εκκλησία που σήμερα λειτουργούν οι Κόπτες. Κι από τον γάμο βγήκαν
τρία παιδιά, δύο αγόρια και μία κόρη, η Ειρήνη. Αν μετάνιωσε που έφυγε από την
Ελλάδα; Κοιτάζει τη μαυρόασπρη φωτογραφία που έχει κρεμασμένη μέχρι σήμερα
στον τοίχο του δωματίου, είναι μαζί με τη θεία της όταν είχε μόλις έρθει στην Ελλάδα…

Το λευκό Τογιότα του Δημήτρη Κακούρη στρίβει από την κεντρική, ασφαλτοστρωμένη
λεωφόρο σ’ έναν ακόμη χωμάτινο δρόμο του Χαρτούμ. Η πόρτα της κυρα-Φωτεινής
είναι διάπλατα ανοιχτή. Τη βλέπουμε με μια χαρά ανείπωτη να μιλάει ήδη στον
Δημήτρη ­ έναν από τους δεκαπέντε Έλληνες που ζουν ακόμα στον Νότο, στην πόλη
του Ουάου, εκεί που τώρα έχει κοπάσει ο εμφύλιος μεταξύ χριστιανών –
μουσουλμάνων καθώς υπάρχει εκεχειρία μεταξύ της σουδανικής κυβέρνησης και των
ανταρτών του Τζορτζ Κάβαγκ.

Σ’ αυτό το σπίτι ζει η κυρα-Φωτεινή ένα χρόνο τώρα με την κόρη, τη νύφη της
και τα εγγόνια. Ήρθαν άρον άρον από το Ουάου γιατί ο δεκαπενταετής εμφύλιος
είχε σφίξει τον κλοιό επικίνδυνα για τους λιγοστούς Έλληνες της παροικίας. «Τ’
αφήσαμε όλα και ήρθαμε για να σωθούμε. Μόνο τα ρούχα πήραμε μαζί μας και
μερικές φωτογραφίες».

Γι’ αυτό το σπίτι από λάσπη η οικογένεια τώρα πληρώνει 170.000 σουδανικές
λίρες νοίκι τον μήνα.

Το φαγητό είναι συνήθως φούλια βρασμένα, ένα είδος ζυμαρικού.

Η ελληνική κοινότητα του Χαρτούμ ενισχύει οικονομικά την οικογένεια και με
κάθε δυσκολία ­ όποτε ο Δημήτρης Κακούρης επισκεφτεί την δική του οικογένεια
στο Χαρτούμ ­ φτάνει κι ένα μικροποσό από το νοίκι ενός σπιτιού που έμεινε
πίσω στο Ουάου.

«Το μόνο καλό είναι ότι τα παιδιά πηγαίνουν στο ελληνικό σχολείο και μαθαίνουν
ελληνικά» λέει η Ειρήνη. Η Μαρία, το ένα από τα παιδιά που κάνει μαθήματα στο
Δημοτικό, σκύβει ντροπαλά το κεφάλι ακούγοντας το όνομά της.

Θα τη δούμε το ίδιο βράδυ στον κήπο της ελληνικής πρεσβευτικής κατοικίας, στην
συνοικία Ριάντ, να χορεύει ελληνικούς χορούς μαζί με τα υπόλοιπα μετρημένα στα
δάχτυλα παιδιά που έχουν απομείνει στη μαθητική κοινότητα, πάνω στο γκαζόν.