ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ «Όπλο μου, η εξορία»

Μάιος 1998. Σέρβοι φοιτητές διαδηλώνουν στην Πρίστινα

Δύσκολη λέξη η «ταυτότητα». Αντιφατική. Άλλοι προσπαθούν να την εμπλουτίσουν
διά της επικοινωνίας με τον Άλλο κι άλλοι να διαφυλάξουν την καθαρότητά της
εξουδετερώνοντάς τον. Μπορεί κανείς να διακρίνει έτσι την ισχυρή ταυτότητα από
την αδύνατη.

Η πρώτη ανοίγεται προς τον έξω κόσμο γιατί δεν τον φοβάται, όπως δεν φοβάται
και την αυτοκριτική. Η δεύτερη κλείνεται, αμύνεται, απομονώνεται, καλλιεργεί
τις προκαταλήψεις της και δεν δέχεται καμιά κριτική γιατί φοβάται την αλλαγή.
Η πρώτη είναι ελεύθερη, η δεύτερη καταδικασμένη να εκλείψει.

Η πιο επικίνδυνη ομοιογενοποίηση, γράφει ο Ραφαέλε Λα Κάπρια στην «Κοριέρε»,
δεν είναι αυτή που καταργεί κάθε ταυτότητα και μας κάνει όλους ίδιους. Αυτό
δεν θα γίνει ποτέ. Ο πραγματικός κίνδυνος για τις κοινωνίες μας προκύπτει από
τη στροφή της ταυτότητας προς το εσωτερικό της, την αυτοπαγίδευσή της και την
εξόντωση όσων θεωρεί ότι την απειλούν. Ο Κούντερα έλεγε: «Αχ, αυτές οι μικρές
πατρίδες, όπου ο ένας φθονεί τον άλλο και οι μισοί επιβλέπουν τους άλλους
μισούς!». Ο Αντρέ Ζιντ προχωρούσε περισσότερο: «Τίποτα δεν είναι πιο
επικίνδυνο για σένα από την οικογένειά σου, το δωμάτιό σου, το παρελθόν σου.
Πρέπει όλα αυτά να τα αφήσεις πίσω». Και ο Τζόυς έγραφε: «Τα μόνα όπλα που
παραχωρώ στον εαυτό μου είναι η σιωπή, η πανουργία και η εξορία».

Πολλοί πιστεύουν ότι, από κάποια ιστορική στιγμή και μετά, τα εθνικά κράτη
ενσαρκώνουν και θεσμοποιούν μια κοινή γλωσσική, πολιτιστική και γεωγραφική
παράδοση. Εισάγοντας την οξύμωρη έννοια της «κατασκευής της παράδοσης», ο Έρικ
Χόμπσμπομ έχει διαψεύσει αυτή τη θέση. Με το βιβλίο της «Η δημιουργία των
εθνικών ταυτοτήτων, Ευρώπη 18ος-20ός αιώνας» (εκδ. Seuil), η Γαλλίδα
ερευνήτρια Αν-Μαρία Τιές επιβεβαιώνει και εμβαθύνει. Οι γλώσσες που ομιλούνται
σήμερα στην Ευρώπη ­ γράφει ­ είναι αποτέλεσμα πολιτικών σκοπιμοτήτων: από τον
18ο αιώνα κι ύστερα, λόγιοι άρχισαν να συγκεντρώνουν τις διεσπαρμένες
διαλέκτους, να τις «καθαίρουν» από ενοχλητικά δάνεια, να τις «συμπληρώνουν»,
να συντάσσουν μια γραμματική και να ιδρύουν μια Ακαδημία. Η διαδικασία
δημιουργίας των «εθνικών γλωσσών» δεν διαφέρει έτσι πολύ από εκείνη που
παρήγαγε τη συμπαθή εσπεράντο…

Ό, τι έγινε με τις γλώσσες θα επαναληφθεί με τη μουσική, τους θρύλους, τις
γιορτές. Για τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, σημειώνει η συγγραφέας, στην
αρχή του 20ού αιώνα έχουν πια προσδιοριστεί οι ένδοξοι πρόγονοι, έχει
καθοριστεί η εθνική γλώσσα, έχει γραφτεί και εικονογραφηθεί η εθνική ιστορία,
έχει περιγραφεί και σχεδιαστεί το εθνικό τοπίο, έχει συντεθεί η εθνική
μουσική. Η κατασκευή της ταυτότητας έχει εισέλθει έτσι στην εποχή της μαζικής κουλτούρας.

Έναν ακριβώς αιώνα μετά, τα Βαλκάνια αιματοκυλιούνται στο όνομα μερικών απ’
αυτές ακριβώς τις ταυτότητες. Για να αποδειχθεί ότι μια άλλη παρατήρηση της
συγγραφέως, ότι η επεξεργασία της ταυτότητας συνοδεύτηκε από την καλλιέργεια
των ιδεών της ευτυχίας και της δημοκρατίας, έχει μείνει γράμμα κενό.