ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Το δικαίωμα στη λήθη

Τον είχαμε ανάγκη: απέναντι στην τυραννία της μνήμης, ο ήρωας της Οδύσσειας
έρχεται να διεκδικήσει το δικαίωμα στη λήθη.

Ομηρικός ήρωας. Ο Οδυσσέας τα βάζει με την τυραννία της μνήμης (σκίτσο του Ματέο Περίκολι, από τη «Στάμπα»)

Για τους αρχαίους Έλληνες, τον Όμηρο, τον Ησίοδο, το να ξέρεις να θυμάσαι ήταν
βαθιά συνδεδεμένο με το να ξέρεις να λησμονείς. Γι’ αυτό και είχαν επινοήσει
δύο θεότητες που αποτελούσαν ένα ζευγάρι ετερώνυμων πόλων: τη Μνημοσύνη και τη
Λήθη. Δεν τη φοβόντουσαν οι αρχαίοι τη λήθη, αντίθετα τη θεωρούσαν απαραίτητη,
σωτήρια. Στα νερά της έπρεπε να ξεπλυθούν οι ψυχές για να λυτρωθούν από την
προηγούμενη ύπαρξή τους και να μπορέσουν να επιστρέψουν στη ζωή σε ένα
καινούργιο σώμα.

Η ισορροπία ανετράπη πολύ αργότερα ­ κι ήταν τότε που δυσφημίστηκε η λήθη. Στο
τέλος αυτού του ματωμένου αιώνα, όποιος αποπειράται να σταματήσει έστω για
λίγο να θυμάται αντιμετωπίζεται με καχυποψία. Πώς θα κλείσουν λοιπόν οι πληγές
που συνδέονται με τη μνήμη; Πώς θα γίνει η διάκριση ανάμεσα στο παρόν και το
παρελθόν, ώστε αυτά που συνέβησαν να αποτελέσουν την Ιστορία και πάνω τους να
κτιστεί η Γνώση; Δύο μελέτες που βλέπουν τη δημοσιότητα αυτές τις μέρες στην
Ιταλία προσπαθούν να απαντήσουν ρίχνοντας μια φρέσκια ματιά στην Οδύσσεια. Και
κυρίως στα τελευταία της κεφάλαια, εκεί που ο Όμηρος δίνει μεγαλύτερη έμφαση
στη λήθη.

Το βιβλίο του Χάραλντ Βάινριχ «Τέχνη και κριτική της λήθης» τελειώνει με τον
χρησμό του Τειρεσία: ο Θηβαίος μάντης προτείνει στον Οδυσσέα ένα τελευταίο
ταξίδι σε μια χώρα που δεν γνωρίζει τη θάλασσα, τα πλοία, τα κουπιά και το
αλάτι. Θα πρέπει να ταξιδεύει μ’ ένα κουπί στον ώμο. Κι όταν συναντήσει έναν
άλλο οδοιπόρο που θα ανταλλάξει το κουπί του μ’ ένα σακί σιτάρι, θα ξέρει ότι
έφτασε στον προορισμό του. Εκεί θα τελειώσει η περιπλάνησή του. Εκεί, μακριά
από τη θάλασσα, θα βρει επιτέλους τον θάνατο.

Από τον ίδιο χρησμό ξεκινά το βιβλίο «Στα ίχνη του Οδυσσέα», όπου ο Πιέρο
Μποϊτάνι μπλέκει την προσωπική του ζωή με σκέψεις για τον ήρωα του Ομήρου και
τον πρωταγωνιστή του έπους του Τζέημς Τζόυς. Ο συγγραφέας, ένας «μανιακός» ­
όπως αυτοαποκαλείται ­ του μύθου του Οδυσσέα, αναρωτιέται τι εννοούσε ο
Τειρεσίας. Και αναζητεί την απάντηση στο σημείο όπου η διαδρομή του Οδυσσέα
συναντάται μ’ εκείνη της εβραϊκής παράδοσης, όπου ανήκουν όλοι εκείνοι οι
συγγραφείς που στο πρώτο μισό του αιώνα ήλθαν αντιμέτωποι με τον ομηρικό ήρωα:
ο Μπλοχ, ο Χορκχάιμερ, ο Αντόρνο, ο Κανέττι. Η ιδέα του είναι να «στήσει» μια
συνάντηση του Οδυσσέα με τον Αβραάμ. Ο γιος του Λαέρτη νομίζει ότι βρήκε
επιτέλους τον άνδρα που του είχε πει ο Τειρεσίας. Αλλά διαψεύδεται: ο Αβραάμ
ξέρει τι είναι η θάλασσα. Συνεχίζει έτσι την περιπλάνηση. Την απάντηση στην
απορία του δεν θα την πάρει ποτέ. Και τον θάνατο θα τον βρει στην Ιθάκη.