Πολιτική υπέρ των Ευρωπαίων καταναλωτών

Η διεύρυνση των αγορών, η ενίσχυση του ανταγωνισμού και η ραγδαία εξέλιξη της
τεχνολογίας, επιβάλλουν την οικοδόμηση ενός νέου μοντέλου προστασίας για τους καταναλωτές.

Καθώς προχωρεί η διαδικασία της οικονομικής ολοκλήρωσης της Ευρώπης, γίνεται
εμφανές ότι οι πολίτες της Ένωσης, ως καταναλωτές, πρέπει να έχουν τη
βεβαιότητα ότι τα δικαιώματα και τα συμφέροντά τους προστατεύονται με τρόπο
ισότιμο και αποτελεσματικό μέσα στη νέα, διευρυμένη και χωρίς σύνορα ενιαία αγορά.

Είναι γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ενισχύσει την πολιτική της για τους
καταναλωτές σε μεγάλο βαθμό την τελευταία δεκαετία, ιδίως μετά την έναρξη
ισχύος της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Μόνο, όμως, στη Συνθήκη του Μάαστριχτ αναγνωρίστηκε πρακτικά και για πρώτη
φορά, η αναγκαιότητα διασφάλισης υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών,
ως αντικειμενικός και συνολικός στόχος ολόκληρης της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η Συνθήκη του Άμστερνταμ επεκτείνει ακόμη περισσότερο αυτή την πολιτική.
Ενδυναμώνει και διευρύνει τη νομική – υποστηρικτική βάση λήψης μέτρων υπέρ των
καταναλωτών, συνεκτιμώντας τις εξελίξεις σε κοινωνικοοικονομικό επίπεδο και σε
επίπεδο κατοχύρωσης της συνέχειας αυτών των δικαιωμάτων στη νέα εποχή της
τεχνολογίας και της παγκοσμιοποίησης.

Το νέο άρθρο της Συνθήκης (153), νομιμοποιεί, για πρώτη φορά, τα δικαιώματα
των καταναλωτών στην ενημέρωση, την εκπαίδευση και την εκπροσώπηση, ως
«δικαιώματα» (droits, rights) εγκαταλείποντας τον προηγούμενο όρο των
«συμφερόντων» (interests) της Συνθήκης του Μάαστριχτ.

Κατά συνέπεια, η προαγωγή της υγείας, της ασφάλειας και της προστασίας των
οικονομικών συμφερόντων των καταναλωτών, μαζί με τη διασφάλιση των δικαιωμάτων
τους στην ενημέρωση, την εκπαίδευση και την αυτοοργάνωση, αποτελούν πλέον
θεμελιώδεις στόχους για την κοινοτική πολιτική, που δεν περιορίζονται
αποκλειστικά στη διατύπωση του άρθρου 153. Η πολιτική αυτή διαχέεται και
ενσωματώνεται και σε άλλα άρθρα της Συνθήκης, θεσμοθετώντας τα συμφέροντα και
τα δικαιώματα των καταναλωτών ως βασικούς συντελεστές στη λειτουργία της
εσωτερικής αγοράς, που θα πρέπει να λαμβάνονται υπ’ όψιν στις επιμέρους
πολιτικές επιλογές των κρατών – μελών, αλλά και στις δραστηριότητες της Ε.Ε.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον συνυπολογισμό των απαιτήσεων των καταναλωτών για
τη διαμόρφωση των άλλων πολιτικών της Κοινότητας, στην αξιοποίηση των
επιστημονικών εξελίξεων για την επίτευξη υψηλού επιπέδου προστασίας τους και
στη διευκόλυνση της προσφυγής στη Δικαιοσύνη.

Ήδη, η αξιοποίηση των σχετικά περιορισμένων δυνατοτήτων της Συνθήκης του
Μάαστριχτ, έχει δημιουργήσει ένα ισχυρό και πολυεπίπεδο νομικό πλαίσιο
προστασίας, που καλύπτει το σύνολο σχεδόν των ευαίσθητων τομέων, από την
ασφάλεια των τροφίμων έως την διαφήμιση, ενώ η εκπροσώπηση και η παρέμβαση των
καταναλωτικών οργανώσεων είναι παρούσα σε όλα σχεδόν τα επίπεδα λήψης των αποφάσεων.

Χωρίς αμφιβολία, η Συνθήκη του Άμστερνταμ δίνει την ώθηση για μια νέα δυναμική
στις πολιτικές επιλογές και δράσεις υπέρ των καταναλωτών.

Για πρώτη ίσως φορά, οι διαθέσεις, οι απόψεις και οι προσδοκίες των Ευρωπαίων
πολιτών στον ρόλο τους ως καταναλωτές, κατοχυρώνονται ως καθοριστικοί
παράγοντες για τη διαμόρφωση επιλογών, που αφορούν τη λειτουργία της
οικονομίας. Ο πολίτης, ως καταναλωτής, ωθείται σε ενεργητική εμπλοκή και
παρέμβαση, τόσο απέναντι στις αποφάσεις των δημοσίων αρχών, όσο και απέναντι
στους τρόπους λειτουργίας των φορέων της αγοράς. Δημιουργούνται, επομένως οι
προϋποθέσεις και οι συνθήκες για κοινωνικές συμφωνίες και συναινέσεις «νέου
τύπου», για την οικοδόμηση ενός νέου μοντέλου ενεργητικής προστασίας των
καταναλωτών, που υπερβαίνει το παραδοσιακό ευρωπαϊκό μοντέλο κρατικού παρεμβατισμού.

Οι δημόσιες αρχές δεν εκχωρούν, ούτε αναστέλλουν την ευθύνη ελέγχου και
εποπτείας της αγοράς, αλλά αντίθετα ενισχύονται και διευκολύνονται από την
εμπλοκή ενεργών και ενημερωμένων πολιτών. Οι διαδικασίες και πρακτικές
κατασταλτικών ελέγχων, μπορούν να αντικαθίστανται σταδιακά από την εποπτεία
τήρησης συμφωνιών «καλής πρακτικής» και προληπτικής προστασίας.

Αυτός ο νέος τύπος κοινωνικού ελέγχου στη λειτουργία της αγοράς, που τα όρια,
η διεισδυτικότητα και η δυναμική του δεν είναι δυνατόν, σήμερα, να
προσδιορισθούν με ακρίβεια, είναι βέβαιο ότι θα ενισχυθεί μέσα από τις
διαδικασίες της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και την προοπτική ανάπτυξης κοινής
καταναλωτικής συνείδησης στους Ευρωπαίους πολίτες.

Η μετάβαση στο ενιαίο νόμισμα δεν αποτελεί μόνο ένα ιστορικό, οικονομικό
γεγονός. Η δημιουργία της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Αγοράς συντελείται σε μια εποχή
ραγδαίων εξελίξεων, ιδίως στον τομέα της βιοτεχνολογίας και της πληροφορικής,
που θα συμπαρασύρει νέες, απρόβλεπτες και ανατρεπτικές ίσως αλλαγές, όχι μόνο
στη λειτουργία της αγοράς αλλά και στην κοινωνική οργάνωση, στην προστασία του
περιβάλλοντος και της δημόσιας υγείας.

– Η εξασφάλιση διαφάνειας στους όρους των οικονομικών συναλλαγών των
καταναλωτών, παίρνει σίγουρα μια άλλη διάσταση με την επιταχυνόμενη ανάπτυξη
της ηλεκτρονικής αγοράς και των πωλήσεων από απόσταση.

– Οι πιέσεις για «πρώιμη» χρήση προϊόντων και υπηρεσιών βιοτεχνολογίας
δημιουργούν την αναγκαιότητα νέων όρων προστασίας της ισορροπίας του
οικοσυστήματος και της δημόσιας υγείας.

– Η σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη διαφήμιση, η επιβολή καταναλωτικών στερεοτύπων
και συμπεριφορών υπερκαταναλωτικής ομοιομορφίας, φέρνουν στο προσκήνιο την
ανάγκη διαμόρφωσης μια νέας καταναλωτικής συνείδησης και πρακτικής.

Η Συνθήκη του Άμστερνταμ αναμφισβήτητα αναβαθμίζει τις προοπτικές και τις
δυνατότητες για την εφαρμογή μιας ολοκληρωμένης και σύγχρονης πολιτικής υπέρ
των Ευρωπαίων καταναλωτών. Η αξιοποίηση των προοπτικών και η διεύρυνση των
δυνατοτήτων, ανήκει σε μεγάλο βαθμό, και στους ίδιους τους καταναλωτές.

Και οι Ευρωπαίοι πολίτες διαθέτουν τις ιστορικές προδιαγραφές και τις
πολιτισμικές προϋποθέσεις για να δημιουργήσουν μια νέα καταναλωτική κουλτούρα,
στα πλαίσια της ενιαίας αγοράς και της αυριανής ευρωπαϊκής κοινωνίας.

Η Χριστίνα Παπανικολάου είναι γενική γραμματέας Καταναλωτή στο υπουργείο Ανάπτυξης.