ΔΡΟΜΟΙ

… της αρχαίας Ρώμης έγραφαν «Σ’ αγαπώ». Το πρώτο προϊόν μαζικής λογοτεχνίας
εμφανίζεται ήδη στον καιρό του Αυγούστου και των Σεβήρων: τα γκράφιτι.
Απάνθισμά τους πρόκειται να εκδοθεί στην Ιταλία («Λατινικά γκράφιτι», εκδ.
Rizzoli). Μηνύματα πολιτικά, ερωτικές εκμυστηρεύσεις, χλεύη, προστυχιές,
ειρωνείες, ακόμη και διαφημίσεις. Ένα από τα πιο ποιητικά: «Κάνε με να πεθάνω,
αφού δεν μπορείς να με κάνεις να ζήσω χωρίς εσένα». Και ένα διαφημιστικό: «Η
ομάδα των μονομάχων του Σουέτου Τσέρτου θα μονομαχήσει στην Πομπηία στις 31
Μαΐου». Μολονότι τα περισσότερα γκράφιτι εκείνης της εποχής μοιάζουν να
αναδύονται μέσα από τον τολμηρό κόσμο του Πετρώνιου ή τον σκανδαλιστικό στίχο
του Αρετίνου, τα πολιτικά γκράφιτι διακρίνονται από μια σπάνια για τη σημερινή
εποχή κοσμιότητα. Ας πούμε, η δριμύτητα της πολιτικής επίθεσης κατά του
Καίσαρα, από το χέρι άγνωστου Ρωμαίου, εξαντλείται σε μια ειρωνική ταυτολογία:
«Η μάνα του Αυγούστου είναι γυναίκα».

… όποιος θεωρεί τα γκράφιτι, είτε τα ρωμαϊκά είτε τα σύγχρονα, μια μορφή
λογοτεχνίας, πρέπει να πληρώσει το τίμημα. Δεν γίνεται να τα ξεχωρίσει σε
«καλά» και «κακά». Όλα μαζί, ακόμη και τα πιο βρώμικα, τα πιο τολμηρά,
αποτελούν ένα λογοτεχνικό σύνολο. Αν και δύσκολα θα μπορούσε να πειστεί γι’
αυτό ο γέροντας Ρωμαίος που είδε ένα πρωί γραμμένο στους τοίχους του σπιτιού
του από άγνωστο αλλά εύστοχο χέρι: «Του γέρου που τ’ ανάσκελα κοιμάται, οι
όρχεις του του φτάνουνε στην πλάτη». Κάθε ανώνυμη επιγραφή, κάθε σύνθημα, έστω
και αν δεν είναι πολιτικό, είναι μια πολύτιμη πηγή για τον σύγχρονο ιστορικό.
Κάνοντας τη σύγκριση, διαπιστώνει πως τα γκράφιτι στους τοίχους των σύγχρονων
μητροπόλεων, αντίθετα με τα αρχαία, διακρίνονται από μια στυγνή και μοχθηρή
επιθετικότητα. Η πιο άμεση και πιο ωμή «γλώσσα» των τσιμεντένιων τοίχων
αποδυναμώνει τα μηνύματα, συνθλίβει στην ίδια μετριότητα αποστολέα και
παραλήπτη. Η σύγκριση αποβαίνει σχεδόν πάντα υπέρ των αρχαίων.

… φάνηκε ευτυχώς καλός μαζί τους, διασώζοντας πολλά από αυτά και στη Ρώμη
αλλά και στην Πομπηία, όπου η λάβα που σκέπασε την πόλη την εποχή του Τίτου,
το 79 μ.Χ., τα άφησε απείραχτα. Οι «αθυρόστομοι» τοίχοι της παγανιστικής
εποχής αναβλύζουν μια πνευματώδη φαιδρότητα, μια αυθεντική αγαλλίαση.
Αργότερα, στην καθολική Ρώμη, κάτι αλλάζει, διαπιστώνει στο επίμετρό του στην
ανθολογία ο φιλόλογος Λούκα Κανάλι. Το αίσθημα του φοβερού αμαρτήματος, που
μοιραία κάνει πιο έντονα μαζοχιστική ή σαδιστική τη λαγνεία, δεν επιτρέπει
ούτε τον αστεϊσμό ούτε την ελαφρότητα.

… χρόνια αργότερα, η συζήτηση γι’ αυτή την (παράνομη) λογοτεχνία των τοίχων
παραμένει ανοιχτή. Κατάχρηση ελευθερίας ή αυθόρμητη έκφραση; Όποιο και αν
είναι από τα δύο, δεν παύει να συγκινεί αυτή η «κόκκινη κλωστή» που μοιάζει να
ξετυλίγεται από τους αρχαίους χρόνους μέχρι σήμερα σαν ένα μακρύ και διαρκές
επεισόδιο της ανθρώπινης ζωής που συνεχίζεται ακόμη στις σύγχρονες
μητροπόλεις. Οι δρόμοι της αρχαίας Ρώμης έμοιαζαν πολύ με τους δρόμους του
2000 μ.Χ. Μόνο που σήμερα λείπει κάπως η ποίηση και περισσεύει η βία. Όμως, «ο
Ρωμύλος αγαπά την Καικιλία».