ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Ο πόλεμος δεν τελείωσε

Η εθνοκάθαρση είναι ­ δυστυχώς ­ μια οικεία λέξη στη Γιουγκοσλαβία. Αυτό που
λείπει είναι η «ηθοκάθαρση». Κυρίως μεταξύ των διανοουμένων.

«Καλώς ήλθατε στο Κόσοβο» (σκίτσο από την εφημερίδα «Koha Ditore» της Πρίστινα)

ΟΙ ΠΟΛΩΝΟΙ ήταν τυχεροί. Έπασχαν κι αυτοί, όπως οι Σέρβοι, όπως οι Έλληνες
πολλές φορές, από το σύνδρομο της καταδίωξης, από την αίσθηση ότι είναι
περικυκλωμένοι, ότι κανείς δεν τους αγαπά και όλοι τους ζηλεύουν για την
παιδεία τους, την ευφυΐα τους, την ανδρεία τους. Εμφανίστηκε τότε ο συγγραφέας
Βίτολντ Γκόμπροβιτς (1904-1969). Και τους εξήγησε ότι όσο αντιμετωπίζουν
συναισθηματικά το έθνος τους, όσο το θεωρούν ένα θύμα της Ιστορίας, αυτό που
θα καταστρέφουν θα είναι το ίδιο τους το μέλλον. Και τους έπεισε να γυρίσουν σελίδα.

Οι Σέρβοι δεν είχαν ποτέ ανάμεσά τους έναν Γκόμπροβιτς. Κι αυτό, σημειώνει σε
συνέντευξή του στην πολωνική «Γκαζέτα Βιμπόρτσα» ο κοινωνιολόγος και ηγετικό
στέλεχος της δημοκρατικής αντιπολίτευσης Νεμπόισα Ποπώφ, επειδή ακόμη και
σήμερα ελάχιστοι έχουν συνειδητοποιήσει πόσο τραγικές μπορεί να είναι οι
επιπτώσεις της «θυματοποίησης» ενός λαού. Για πολλές δεκαετίες, το καθεστώς
απαγόρευε οτιδήποτε μπορούσε να θεωρηθεί ότι συμβάλλει στη φιλελευθεροποίηση
της χώρας. Επιφανείς καλλιτέχνες όπως ο Ντούσαν Μακαβέγιεφ ή ο Σάσα Πέτροβιτς
ήταν στη μαύρη λίστα. Το μόνο που επιτρεπόταν ήταν η εθνικολαϊκή τέχνη, η
μυθολογία και οι θρύλοι για τους γενναίους Σέρβους με το δοξασμένο παρελθόν
και το σπαρμένο με εμπόδια παρόν που η μόνη τους διέξοδος είναι μια «εθνική
επανάσταση» και ένας πόλεμος εναντίον όσων είναι διαφορετικοί από αυτούς.

Το κομμουνιστικό καθεστώς της Γιουγκοσλαβίας είχε μια σημαντική διαφορά από τα
άλλα καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης, συνεχίζει ο Σέρβος συγγραφέας
(«Ραδιογραφία ενός εθνικισμού. Οι σερβικές ρίζες της γιουγκοσλαβικής
σύγκρουσης», εκδ. Atelier, Παρίσι, 1998). Εκεί, οι διανοούμενοι που επέκριναν
την εξουσία και δεν ήθελαν να μπουν στη φυλακή αναγκάζονταν να μεταναστεύσουν.
Εδώ, το καθεστώς προτιμούσε να τους διαφθείρει. Τους έδινε βραβεία, τους
πρόσφερε καλοπληρωμένες θέσεις, τους απασχολούσε σε κρατικά ιδρύματα, τους
έστελνε ταξίδια στο εξωτερικό. Αυτός είναι ο λόγος που στη Γιουγκοσλαβία
υπήρχαν τόσα πανεπιστήμια, τόσες ακαδημίες επιστημών.

Και οι διανοούμενοι σώπαιναν. Γνώριζαν καλά ότι ζούσαν σ’ ένα μονοκομματικό
σύστημα, αλλά δεν τολμούσαν να αμφισβητήσουν την εξουσία για να μη χάσουν τα
οικονομικά και πολιτικά τους προνόμια. Κάπως έτσι εξηγείται ότι ακόμη και
σήμερα, έπειτα απ’ όλα όσα έγιναν τα τελευταία χρόνια, η πλειοψηφία των
πολιτών παραμένουν πιστοί προς τον πρόεδρο Μιλόσεβιτς. Το πολωνικό ρητό ότι
«Τίποτα το νέο δεν θα γίνει χωρίς εμάς» δεν το κατανόησαν ποτέ. Η
γιουγκοσλαβική κοινωνία δεν είναι έτοιμη να αναλάβει τις ευθύνες της για όσα
έχουν γίνει. Δεν επιτρέπει, άλλωστε, κάτι τέτοιο η νομενκλατούρα. Οι ελίτ της
εξουσίας, καταλήγει ο Ποπώφ, έχουν μάθει καλά να κρύβουν τη σκόνη κάτω απ’ τό
χαλί. Όταν τελείωσε ο πόλεμος, ήθελαν να τον ξεχάσουν το συντομότερο. Μα ο
πόλεμος δεν τελειώνει απαραιτήτως όταν σιγούν τα κανόνια.