ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Στοίχημα για εφήβους

«Επαναστάτης», «θύμα», «ανατρεπτικό στοιχείο», «ανεπρόκοπος χαβαλετζής». Οι
ετικέτες που είτε δαιμονοποιούν είτε εξιδανικεύουν.

Τα πλέον σύγχρονα παιδιά με ανοικτά τα στόματα Και τις ψυχές τους απλωμένες
στον αέρα.

Ανδρέας Εμπειρίκος

Ο ΕΦΗΒΟΣ, μέσα από την εκπαιδευτική κρίση των ημερών μας, βρίσκεται στο
επίκεντρο ενός καθημερινού, μυθοπλαστικού λόγου, που μετά πάθους αναπτύσσεται
και αναπαράγεται διά του Τύπου και των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Το αποτέλεσμα
είναι να χάνεται και να διαστρέφεται η δυνατότητα επαφής μας με την
πραγματικότητα του εφήβου.

Η ψυχολογία θα είχε κάποιο λόγο εδώ, προκειμένου να γίνει κατανοητή η
ξεχωριστή σημασία μιας περιόδου, που ανέκαθεν γεννούσε στον ενήλικο απορία,
θαυμασμό, οργή, τρυφερότητα, φόβο, αμηχανία. Και έναν καλά συγκαλυμμένο και
λογοκριμένο «φθόνο της νεότητας».

Πιο υποψιασμένες από εμάς, οι πρωτόγονες φυλές, αναγνώριζαν την ιδιαιτερότητα
της εποχής αυτής μέσα από τη θεσμοθέτηση των τελετουργιών μύησης. Ζώντας
χωριστά από την υπόλοιπη κοινότητα, αγόρια και κορίτσια, μαθαίνανε την τέχνη
να γίνουν άνδρες και γυναίκες, μέσα από εκπαίδευση και σκληρές δοκιμασίες
(στέρηση ύπνου, τροφής κ.λπ.). Επιστρέφοντας στο τέλος της χρονιάς στο χωριό
τούς περίμεναν γιορτές, πανηγυρισμοί και μια καινούργια θέση με ξεκάθαρους
ρόλους και προσδοκίες μέσα στην κοινότητα της φυλής.

Με την εξέλιξη ήρθαν και οι αναπόφευκτες κακοδαιμονίες! Οι δυσδιάκριτοι και
αντινομικοί ρόλοι, η αβέβαιη θέση, η σύγχυση ως προς τους ρόλους και την
ταυτότητα. Μόνος του ο έφηβος καλείται να τα βγάλει πέρα με το αίτημα της
ενηλικίωσης σε μια ολοένα και πιο ανταγωνιστική κοινωνία, όπου η παρατεταμένη
εφηβεία σημαίνει και μία επ’ αόριστον αναβολή πρόσβασης στους μοχλούς της εξουσίας.

Κι όμως, δεν είναι φαινόμενο του αιώνα μας. «Μακάρι η νεότητα να μπορούσε τα
χρόνια αυτά να πέσει σε έναν ύπνο βαθύ».

Η ευχή που διατύπωνε ο Σαίξπηρ στο «Χειμωνιάτικο παραμύθι» φανέρωνε τη
διαχρονικότητα της εφηβικής κρίσης. Οι εκρηκτικές ψυχικές εναλλαγές, η
δυσθυμία, οι απογοητεύσεις, οι ευφορικές εξάρσεις, κάθε άλλο παρά άγνωστες ήταν.

Την εποχή εκείνη, όμως, τα εφηβικά πάθη δεν καταγράφονταν με εντυπωσιακούς και
συχνά παραπλανητικούς τίτλους από τον ανύπαρκτο καθημερινό Τύπο. Τροβαδούροι,
μάγοι, εξορκιστές, ποιητές, αναλάμβαναν να διαχειρισθούν τα πάθη της εφηβικής
ψυχής μέσα από τη διαίσθηση και την ενόραση.

Η ανάπτυξη της επιστημονικής ψυχολογικής σκέψης στη διάρκεια του αιώνα μας
κατόρθωσε να ρίξει φως στους δαιδάλους του εφηβικού ψυχισμού. Έγινε φανερό ότι
η αποδέσμευση από τις ισχυρές γονικές εικόνες, ο οικογενειακός απογαλακτισμός
βρίσκεται στην καρδιά των διεργασιών της εφηβείας. Αμφιθυμίες, φόβοι, αγωνίες,
παλινδρομήσεις συνοδεύουν το άλμα προς τα εμπρός, που προϋποθέτει το πέρασμα
από την παιδική στην ενήλικη ζωή. Το βασανιστικό ερώτημα «ποιος είμαι» και η
αγωνιώδης προσπάθεια να υπάρξει σαν μια ενιαία και ξεχωριστή ταυτότητα,
χρωματίζουν με σκοτεινά και φωτεινά χρώματα την εφηβεία. Αν λάβουμε υπόψη μας
αυτά τα δεδομένα που μας προσφέρει η ψυχολογία, έχω την αίσθηση ότι η
διαχείριση της σημερινής εκπαιδευτικής κρίσης έχει αποτύχει ως προς τον τρόπο
αντιμετώπισης του εφήβου.

Ιδιαίτερα ευαίσθητος στο βλέμμα του «άλλου», ο έφηβος θα χρησιμοποιήσει τον
άλλον ως καθρέφτη της εικόνας του εαυτού του. Ο μηχανισμός της
αυτο-εκπληρούμενης προφητείας, είναι εδώ δραματικά παρών. «Αν ορίσεις κάτι σαν
πραγματικό, γίνεται πραγματικό στις συνέπειές του».

«Επικίνδυνο, ανατρεπτικό στοιχείο», «χαβαλετζής», «αθώο θύμα ξένων κέντρων
απόφασης», τι άλλο κάνουν οι ετικέτες αυτές από το να υπονομεύουν την πιο
θεμελιώδη εφηβική διεργασία; Εκείνη που στοχεύει στην αναζήτηση του εαυτού,
στη διαμόρφωση ενός «εγώ» μη χειραγωγήσιμου, μη ελεγχόμενου. Η ανάγκη
επενέργειας στο περιβάλλον, η μη υποταγή σε ξένους επικαθορισμούς, η ανάγκη να
πει «υπάρχω», «εγώ είμαι που θέλω», «εγώ είμαι που επιθυμώ», «τα πράγματα δεν
εξελίσσονται ερήμην μου», «είμαι υποκείμενο του λόγου και των επιθυμιών μου».
Σε αυτές τις προτάσεις περικλείεται το στοίχημα που θέτει ο έφηβος με τον
εαυτό του.

Αν θέλουμε υπεύθυνους και συνειδητούς νέους, αν δεν θέλουμε αλλοτριωμένους,
απαθείς και αδιατάρακτους εφήβους, ή αναίτια και ακατάπαυστα εξοργισμένους,
οφείλουμε να τους αντιμετωπίσουμε όπως τους αξίζει. Ως άτομα που παλεύουν για
την υπόθεση της ύπαρξής τους.

Έχω την αίσθηση πως πίσω από το εκπαιδευτικό στοίχημα, κρύβεται ένα στοίχημα
ακόμα μεγαλύτερο από εκείνο της γνώσης. Το στοίχημα μιας αυτόνομης ύπαρξης. Ας
μην αφήσουμε το στοίχημα αυτό να υπονομευθεί ηθελημένα ή ίσως και αθέλητα.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.