Οι αθέατες όψεις της εκπαιδευτικής αγωνίας

ΠΑΡΑ το γεγονός ότι υπάρχει μια γενικευμένη κρίση στους κοινωνικούς χώρους,
απόρροια κυρίως των γενικότερων πολιτικο-ιδεολογικών υποχωρήσεων και της
αμφισβήτησης των «μεγάλων αφηγήσεων» της Ιστορίας, παρατηρούμε μια διαρκή
κινητικότητα στους κόλπους της εκπαιδευτικής κοινότητας. Και αυτό δεν είναι
ένα ελληνικό φαινόμενο. Θα το δούμε να εμφανίζεται στη Γαλλία, στην Ιταλία,
στη Μ. Βρετανία, στην Ισπανία, ακόμα και στην Ελβετία. Σήμερα οι νέοι στους
χώρους της μάθησης παράγουν πολιτικά γεγονότα, τα οποία ωστόσο προσπαθούμε να
τα ερμηνεύσουμε και να προσεγγίσουμε με επιπόλαιο τρόπο και κυρίως σε σχέση ή
με τη μορφή δράσης ή με τα προβαλλόμενα αιτήματα μιας τρέχουσας επικαιρότητας.
Ξεχνάμε ότι σχεδόν κάθε χρόνο αναπτύσσονται, με μικρότερη ή μεγαλύτερη ένταση,
δυναμικές στο εσωτερικό της νεολαίας που μορφώνεται. Πρόκειται για ένα μάλλον
μόνιμο «φαινόμενο» με πολιτικά στοιχεία. Επομένως η μεθοδολογική ανάγνωσή του
δεν μπορεί να μένει στα φαινοτυπικά χαρακτηριστικά, αλλά οφείλει να εστιάσει
στην ιστορικο-γενετική του διαδρομή και στο κοινωνιολογικό του υπόστρωμα, στο
άδηλο δηλαδή περιεχόμενό του, από το οποίο αναβρύζουν οι διάφορες εκφράσεις ­
ακόμα και οι αμορφοποίητες.

Υπάρχει καταρχήν ένα ιστορικό νήμα στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία που
ξετυλίγεται γύρω από την ανάπτυξη αγώνων για δημόσια και δωρεάν παιδεία. Οι
ιστορικο-εξελικτικοί δεσμοί είναι ιδιαίτερα ισχυροί και χρωματίζουν τα
πολιτισμικά γονίδια από γενιά σε γενιά. Δεν αναπτύσσονται μόνο γύρω από
σημειολογικές ή πολιτικές αναφορές, όπως π.χ. το «15% των δαπανών για την
παιδεία». Αντίθετα, επωάζονται σε ένα ιδιαίτερα εύκρατο κλίμα, εκείνο της
ξεχωριστής φροντίδας της ελληνικής οικογένειας για να σπουδάσει τα παιδιά της
κάνοντας ακόμα και αιματηρές θυσίες από άλλες δραστηριότητές της. Αυτή η
επιμέλεια της μιας γενιάς απέναντι στη νεώτερη είναι αρκετά ισχυρή και δύσκολα
θα βρούμε κάτι αντίστοιχο στην ευρωπαϊκή κλίμακα. Ταυτόχρονα με αυτούς τους
δεσμούς αναπτύσσεται και η αγωνιστική κουλτούρα του εκπαιδευτικού κινήματος,
το οποίο θέτει προωθημένους μορφωτικούς στόχους και είναι σχεδόν πάντα
πρωτοποριακό όσον αφορά τα άλλα κοινωνικά κινήματα. Πρόκειται για ένα εν
δυνάμει μορφωτικό ρεύμα, το οποίο διαποτίζει με αδιόρατα σχήματα τον
παιδαγωγικό λόγο και αναπαράγεται μέσα από την άσκηση της διδακτικής τέχνης.
Και σίγουρα οι εκπαιδευτικοί μέσα από τη διαπαιδαγωγική τους αφήγηση
αναπλάθουν μυθιστορίες, οράματα και ουτοπίες με την επίπονη ανάδειξη των
ανθρωπιστικών διαχρονικών αξιών.

Και από την κλασική προσέγγιση ας έλθουμε στη «μεταμοντέρνα εκδοχή» ανίχνευσης
του βαθύτερου πυρήνα της κινητικότητας των νέων των θρανίων. Σήμερα ο μαθητής
βιώνει μία αντίφαση. Ενώ έχουμε ήδη εισέλθει στις γνωσιοκεντρικές εποχές, τα
εκπαιδευτικά συστήματα δεν βρίσκονται σε αντίστοιχη τροχιά πολιτικής ανέλιξης
και δυναμικής. Αντίθετα υφίστανται δύο σημαντικές δοκιμασίες, οι οποίες
προκαλούν δομικούς τριγμούς στον πυρήνα τους. Πρώτο, η συρρίκνωση του
κοινωνικού κράτους, που θέτει «προς συζήτηση» την οικονομία και τη
χρηματοδότηση της εκπαίδευσης υπό το βάρος της ανταποδοτικότητας και της
ανταγωνιστικότητας των κυρίαρχων αντιλήψεων της αγοράς. Δεύτερο, η εντυπωσιακή
ανάπτυξη νέων πηγών γνώσης, ενός στερεώματος γνώσης που τείνει μάλλον προς την
ανούσια εν πολλοίς πληροφόρηση και όχι προς την αγωγή και την παιδεία, μιας
εμπορευματικού τύπου γνώσης των αξιών του τεχνολογικού μας κοσμοειδώλου και
όχι μιας ουμανιστικού χαρακτήρα γνώσης που θα νοηματοδοτεί την ζωή μας. Αυτή η
εξέλιξη προκαλεί νέα «ωστικά κύματα» στις κοινωνικές ανισότητες που θα
διατρέχουν το εκπαιδευτικό εποικοδόμημα. Γιατί στις πρωτεύουσες περιοχές της
γνώσης, της γνώσης που συνδέεται με την προαγωγή των γεγονότων αιχμής σε
πολιτικό, κοινωνικό και τεχνολογικό επίπεδο, θα φτάνουν όλο και μικρότερα
τμήματα των νέων. Βέβαια τα κινήματα των νέων, ως κινήματα αμφισβήτησης,
δύσκολα μορφοποιούν τις πολιτικές τους στοχεύσεις μέσα από τα πολυσύνθετα
χαρακτηριστικά τους είτε φυσικά κάποιος άλλος έξω από αυτούς μπορεί να τα
εκφράσει αυθεντικά από τη θέση του πολιτικού υποκειμένου. Αυτή δεν είναι
άλλωστε και η γοητεία των κοινωνικών κινημάτων, που διαρκώς όλο κάτι «έχουν να
σου πουν» όσο ανακινείς το φαινομενικά ήρεμο υπόστρωμά τους;

Υπάρχει και ένα δευτερογενές στοιχείο που κάνει την όλη προσέγγιση ακόμα πιο
επίπονη. Μέσα από τις διεργασίες αυτού του κινήματος αναπτύσσονται μορφές
συλλογικότητας και κοινής αγωνίας των νέων, που δεν αντιστοιχούν στα
συνηθισμένα στερεότυπα. Η πολιτική χειραφέτηση των νέων, η οποία σημειωτέον
δεν είναι απόρροια μιας κάποιας προηγούμενης κομματικής χειραγώγησης, όπως
συνέβαινε στην πρώιμη περίοδο της μεταπολίτευσης, έχει έντονη παρουσία του
«αυθόρμητου» και αυτό φαίνεται εύκολα από τις τάσεις ακτιβισμού, οι οποίες
μπορεί να λειτουργούν ακόμα και εις βάρος του πολιτικού μηνύματος. Ο νέος δεν
εκφράζει μόνο ενστάσεις ως προς την τρέχουσα εκπαιδευτική συγκυρία. Αγωνιά
κυρίως για το αύριο, το δικό του μέλλον. Αναρωτιέται αν οι αναδυόμενες
κοινωνίες της ανταγωνιστικότητας θα τον περιλαμβάνουν στους «επιτυχημένους» ή
όχι. Και αυτό δεν συνδέεται με την αντίληψη της «ήσσονος προσπάθειας», όπως
κακότεχνα αποφαίνεται η συντηρητική αντίληψη. Ο νέος ουσιαστικά ανησυχεί για
την προοπτική του. Πρόκειται για την αγωνία του «μέλλοντός του» που
προβάλλεται στο παρόν, γιατί τώρα μπορεί να την συνεκφράσει με τους
«ομοιο-πάσχοντές» του. Πρόκειται για την όψη μιας συνολικότερης αμφισβήτησης
των κοινωνικών μας πραγμάτων, η οποία εκφράζεται συγκυριακά ως «εκπαιδευτική ένσταση»…

Ο Νίκος Τσούλιας είναι πρόεδρος της ΟΛΜΕ.