Ο φόβος είναι μια φυλακή

Σήμερα είναι η Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Το κείμενο που ακολουθεί είναι
αφιερωμένο στον Λεωνίδα. Τον συνάντησα στα πλαίσια μιας πιλοτικής έρευνας για
την ψυχολογία ατόμων με AIDS. Ήταν, τότε, 40 ετών. Ομοφυλόφιλος. Ασθενής εδώ
και τρία χρόνια.

ΣΤΟΧΟΣ της έρευνας ήταν η διερεύνηση της υποκειμενικής εμπειρίας απέναντι στη
νόσο προκειμένου να φανερωθούν ορισμένες όψεις της κοινωνικής πραγματικότητας
του AIDS.

Η υποκειμενικότητα δεν είναι εμπόδιο στην αντικειμενική σύλληψη της
πραγματικότητας, αλλά ένα αναπόσπαστο κομμάτι της. Μια απαραίτητη προϋπόθεση
στην προσέγγισή της.

Πρώτη συνέντευξη και ο Λεωνίδας αρχίζει να μιλά. Όπως και στα μυθιστορήματα,
έτσι και εδώ η πρώτη φράση είναι δηλωτική. Η πρώτη φράση σημαίνει.

«Χρειάζεται να δείτε και άλλα άτομα σαν κι εμένα». Αυτή ήταν η πρώτη του
φράση. Και συνέχισε: «Ο καθένας από εμάς είναι διαφορετικός. Είναι και μια
άλλη ιστορία. Μη γενικεύσετε ό,τι σας πω εγώ στους άλλους».

Η ανάγκη αυτή προβάλλει, σταθερά σταθερά, σε όλες τις συνεδρίες. Να μην
ενταχθεί στην απρόσωπη κατηγορία των «ασθενών του AIDS». Έχει ένα όνομα, μια
ιστορία. Του ανήκουν. Ο κάθε ασθενής κομίζει την ιδιαιτερότητα της ιστορίας
του. Ή εν πάση περιπτώσει επιθυμεί να την κομίζει ως ελάχιστο ίχνος αντίστασης
σε μια ισοπεδωτική μηχανή που μιλά «γενικώς» για περιπτώσεις ασθενών.

«ΤΟ ΠΡΑΓΜΑ»

Μιλώντας για το AIDS, χρησιμοποιεί τις λέξεις «αυτό το πράγμα», «εκείνο». Η
νόσος δεν κατονομάζεται. Είναι αυτό που δεν κάνει να ονομασθεί. Είναι ένας
τρόπος να την κρατήσει μακριά του. Να αποπροσωποποιήσει την παρουσία της. Ένα
ξόρκι στον φόβο.

Συλλογίζομαι τις συλλογικές πρακτικές που αναπαράγονται σε μια τέτοια στάση. Η
χώρα μας χρησιμοποιεί το ξένο ιδιώνυμο για να κατονομάσει την αρρώστια. Το
ΣΕΑΑ (Σύνδρομο Επίκτητης Ανοσοανεπάρκειας) δεν σημαίνει τίποτε. Ένας
ψευδο-ασφαλής τρόπος να κρατήσεις μακριά τον εχθρό. Να τον αφελληνίσεις! Να
κάνεις σαν να έρχεται απ’ έξω.

Αργότερα, και όσο εγκαθιδρύεται μια σχέση εμπιστοσύνης, η ονομασία της νόσου
θα αποτολμηθεί, όμως μόνο μέσα από την τεχνική ιατρική ορολογία, τις αναφορές
σε λεμφοκύτταρα, σε αριθμό λευκών αιμοσφαιρίων κ.λπ.

«Όταν παρακολουθώ τις ιατρικές εξελίξεις, νιώθω καλύτερα», ομολογεί.

Διαπιστώνουμε εδώ ένα φαινόμενο που η Claudine Herzlich έχει επισημάνει στις
μελέτες της γύρω από τις κοινωνικές αναπαραστάσεις της υγείας και της
ασθένειας. Η ιατρική γνώση παρέχει στο άτομο μια αίσθηση ελέγχου της
κατάστασής του. Έτσι μειώνεται η αβεβαιότητα. Νιώθει ότι δεν είναι έρμαιο σε
ανεξέλεγκτες, σκοτεινές δυνάμεις.

«Είμαι μολυσμένος από αυτόν τον άτιμο ιό», δηλώνει με πόνο.

«Δώσε μου μια εικόνα πώς φαντάζεσαι τον ιό», ρωτώ.

«Είναι αυτό που σχηματίζεται στο μικροσκόπιο. Έχω δει τις ιατρικές του
φωτογραφίες». Κι έπειτα λέει: «Είναι μια κατάρα, πληρώνω τις αμαρτίες μου».

Μέσα από αυτά τα λόγια αναδύεται ξεκάθαρα η συμπαρουσία των δύο κυρίαρχων
κοινωνικών μοντέλων μέσω των οποίων γίνεται αντιληπτή η νόσος. Του ιατρικού
και του στιγματιστικού.

Μέσω του ιατρικού «παραδείγματος», το AIDS δεν είναι παρά ένα ιατρικό,
βιολογικό φαινόμενο, του οποίου η αντιμετώπιση συνδέεται με νοσοκομειακή
μέριμνα. Αντίθετα, το στιγματιστικό μοντέλο επικεντρώνεται στη συμπεριφορά του
ατόμου, στην ηθική, στην αμαρτία, στο κακό. Η αντιμετώπιση συνδέεται με
διακρίσεις, αποκλεισμό, εξοστρακισμό. Και τα δύο μοντέλα εξακολουθούν σήμερα,
17 χρόνια μετά την εμφάνιση του φαινομένου AIDS, να συνυπάρχουν. Σε στενό
θανάσιμο εναγκαλισμό, προκαλούν αμηχανία, σύγχυση, απορία, τρόμο.

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ

Σαν ένας μαγικός καθρέφτης, η κοινωνία έχει δανείσει το βλέμμα της στον
Λεωνίδα. Ο Λεωνίδας κοιτώντας μέσα σε αυτόν τον καθρέφτη οικοδομεί το δικό του βλέμμα.

«Η λέξη φορέας είναι ανεπίτρεπτη», λέει.

Και είναι αλήθεια ότι οι λέξεις που χρησιμοποιούμε δεν είναι ποτέ αθώες. Η
λέξη «φορέας» δηλώνει κάποιον που κουβαλά κάτι κακό. Έννοια ιστορικά
συνυφασμένη με την έννοια της μετάδοσης, υπονοώντας ότι το άτομο είναι όχι
αυτός που απειλείται αλλά αυτός που απειλεί.

Επίσης, ο όρος «αθώα θύματα» που χρησιμοποιούμε για τα παιδιά και τους
αιμορροφιλικούς επιβάλλει μια αντιδιαστολή με τους άλλους. Τα «ένοχα» δηλαδή θύματα.

Επιθετικότητα και κατάθλιψη κατακλύζουν τον ψυχισμό του. Στην πρώτη περίπτωση,
δεν αποκλείεται να οδηγηθεί στο τόσο επικίνδυνο, για τη δημόσια υγεία,
παιχνίδι της αναζήτησης διαδοχικών ερωτικών συντρόφων, «για να μολυνθεί και
αυτός», «για να γίνει όπως κι εγώ».

Ενώ στη φάση τής αυτο-επίθεσης αποσύρεται από κάθε μορφής διεκδίκηση από το
περιβάλλον και περιέρχεται σε ένα είδος συμβολικού θανάτου.

Καταστροφικές και οι δύο επιλογές. Σε ποιο βαθμό δεν υπαγορεύονται ασυνείδητα
από το κοινωνικό πλαίσιο; Ένα πλαίσιο που μέσω της ιατρικοποίησης και του
στιγματισμού κατευθύνει το άτομο να συγκροτήσει την ταυτότητά του, είτε ως
άρρωστος και άρα αδύναμος, ανήμπορος και αποσυρμένος, είτε ως στιγματισμένος
και άρα κακός, επικίνδυνος για τη δημόσια υγεία. Ένα τέτοιο πλαίσιο είναι σαν
να του υποδεικνύει: «Δεν έχεις καμιά άλλη επιλογή πέρα από το να καταστρέψεις
ή να καταστραφείς».

Για το 2000 οι στατιστικές της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας μάς προειδοποιούν
ότι ο ιός θα έχει πλήξει έως και 40 εκατομμύρια ατόμων.

Δεν υπάρχουν όμως στατιστικές για τον φόβο. Ο φόβος όμως μιας ασθένειας, που
έχει μετατρέψει τα δύο στοιχεία ζωής, το αίμα και το σπέρμα, σε φορείς
θανάτου, είναι πάντα εδώ.

Ο καταλυτικός φόβος μιας ασθένειας που δομείται στη συμπλοκή των πιο ακραία
φορτισμένων εννοιών, του έρωτα, της σεξουαλικότητας, του θανάτου. Ένας τέτοιος
φόβος αγγίζει το σύνολο του πλανήτη. Αντιστέκεται σε ορθολογικούς χειρισμούς,
σε εκστρατείες ενημέρωσης, σε επιθυμία γνώσης.

Ίσως, γιατί το AIDS εξακολουθεί και σήμερα, 17 χρόνια μετά την αρχική του
εμφάνιση, να λειτουργεί σαν ένας μεγάλος υπονομευτής.

Σαν ιατρικό φαινόμενο υπονομεύει την παντοδυναμία της ιατρικής επιστήμης.

Σαν κοινωνικό φαινόμενο υπονομεύει το μεγάλο επίτευγμα που μας κληροδότησε ο
Διαφωτισμός. Τη διαχείριση της πραγματικότητας διά του ορθού λόγου.
Στιγματισμός, θεραπευτικό apartheid, ενεργοποίηση νεοσυντηρητικών τάσεων.

Σαν ψυχολογικό φαινόμενο υπονομεύει την ταυτότητα, την ενότητα της
προσωπικότητας του ατόμου.

ΟΛΟΥΣ ΜΑΣ

Το AIDS ενσαρκώνει ένα βαθύ ναρκισσιστικό πλήγμα. Ο πλασματικός αρχικός
εφησυχασμός «πρόκειται για μια νόσο των τοξικομανών, των ομοφυλοφίλων», σαν
χάρτινο οικοδόμημα, έχει πλέον καταρρεύσει. Το AIDS αφορά όλους μας. Αφορά την
κουλτούρα μας, τον πολιτισμό μας. Αφορά τη ζωή και το μέλλον μας.

Ο Λεωνίδας έχει τώρα πεθάνει. Έχουν μείνει όμως εκατομμύρια άλλοι Λεωνίδες
μόνοι τους να διαχειρίζονται το φάσμα ενός επώδυνου απαξιωτικού θανάτου.

Για όλους αυτούς, αλλά και για όλους εμάς, αξίζει να κάνουμε κάτι γι’ αυτόν
τον φόβο. Αξίζει να συλλογισθούμε τρόπους ορθολογικής απάλειψής του, μέσα από
την παιδεία, την ενημέρωση, την ευαισθητοποίηση. Για όλους αυτούς, για όλους
εμάς, αξίζει να οραματισθούμε τρόπους απόδρασης από τη φυλακή των μεγαλόστομων
κενών λόγων. Τη φυλακή της ρητορείας. Μια φυλακή που απειλεί να μας
περικλείσει όλους μέσα της. Μέσα εκεί ελλοχεύει όμως η μοίρα του Πρόσπερο,
έτσι όπως την αποτύπωσε ο Πόε στη «Μάσκα του κόκκινου θανάτου».

Όταν ο «κόκκινος θάνατος» ρήμαζε τη χώρα του, ο πρίγκιπας Πρόσπερο
ευτυχισμένος, αδιάφορος και απτόητος κάλεσε χίλιους υγιείς και ελαφρόμυαλους
ιππότες και κυρίες της αυλής του και μαζί τους απομονώθηκε σε ένα από τα
κάστρα του. Εκεί θα ήταν άσκοπο να λυπάται ή να σκέφτεται κανείς. Ο πρίγκιπας
είχε φροντίσει να μην τους λείψει καμιά διασκέδαση. Η ασφάλεια ήταν από μέσα.
Απ’ έξω ήταν ο «Κόκκινος θάνατος»

Ο φόβος είναι μια φυλακή. Ο φόβος του κόκκινου θανάτου κατέστρεψε τελικά τον
Πρόσπερο. Καθώς και η αφέλεια να νομίζει πως το «εκεί έξω» είναι μακριά από το
«εδώ μέσα».