Το θαύμα της ζωής στα βάθη του Αιγαίου

Ένας ολόκληρος κόσμος από μικρούς και μεγάλους οργανισμούς ζει στα αχανή
βάθη του Νοτιοανατολικού Αιγαίου. Είναι ένας κόσμος που σε μεγάλο βαθμό δεν
βλέπει ποτέ το φως του ήλιου. Και παρ’ όλα αυτά κατορθώνει να επιβιώνει. Η
αλήθεια είναι ότι κρύβει ακόμη πολλά μυστικά. Όπως, το ότι τα «μέλη» του
εμφανίζονται σε μέρη που κανείς δεν περιμένει. Και οι εκπλήξεις για τους
επιστήμονες διαδέχονται η μία την άλλη.

Το πλοίο «Philia», που ανήκει στο Ινστιτούτο Θαλάσσιας Βιολογίας Κρήτης, βοήθησε στις έρευνες που πραγματοποίησαν οι Έλληνες και ξένοι επιστήμονες

ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ χρόνια, στο πλαίσιο των προγραμμάτων ΜΤΡ2 και ALIPOR που
χρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά και τη Γενική Γραμματεία Έρευνας
και Τεχνολογίας, Έλληνες και ξένοι επιστήμονες μελέτησαν το υποθαλάσσιο
οικοσύστημα του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου γενικότερα. Απ’ το
Κρητικό πέλαγος μέχρι ανατολικά της Ρόδου, στη θάλασσα της Λεβαντίνης, σε βάθη
μεγαλύτερα των 4.000 μέτρων.

Στις έρευνες μετείχε το Τμήμα Ωκεανογραφίας του Ινστιτούτου Θαλάσσιας
Βιολογίας Κρήτης (ΙΘΑΒΙΚ) με επικεφαλής τον δρα Τάσο Τσελεπίδη, το Τμήμα
Ζωολογίας του Πανεπιστμίου του Άμπερντιν της Σκωτίας, με υπεύθυνο καθηγητή τον
κ. Ίμαντς Πριντ, και το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Φρανκφούρτης υπό τις
οδηγίες του καθηγητή κ. Μίκαελ Τουρκάι. Ανάλογα με τις ανάγκες των ερευνών
χρησιμοποιήθηκαν τρία διαφορετικά σκάφη, το «Philia» που ανήκει στο ΙΘΑΒΙΚ, το
«Αιγαίο» του Εθνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών και το γερμανικό «Meteor».

Ένα από τα βασικά συμπεράσματα που προέκυψε μέσα από τις έρευνες είναι ότι
καταρρίφθηκε η θεωρία που μέχρι πριν από λίγα χρόνια ήθελε ως αζωική περιοχή
τον πυθμένα της Ανατολικής Μεσογείου. Εκεί δηλαδή που το βάθος ξεπερνά, σε
ορισμένα σημεία, ακόμη και τα 4.000 μέτρα. Η παλιά αυτή θεωρία του «τι μπορεί
να ζει εκεί κάτω;», δεν άφηνε απέξω και το Νοτιοανατολικό Αιγαίο. Τη λεκάνη
δηλαδή του Κρητικού πελάγους, το βαθύ της Ιεράπετρας, τη θαλάσσια περιοχή
ανατολικά του δωδεκανησιακού συμπλέγματος.

Σύστημα φωτογράφισης. Ποντίστηκε σε διάφορα σημεία του Αιγαίου και κατέγραψε τη ζωή στα κατώτερα στρώματα του βυθού

Σε όλη αυτή την έκταση, κατά ένα παράδοξο τρόπο, εντοπίστηκαν ολόκληροι
πληθυσμοί από διάφορους οργανισμούς που κανείς δεν πίστευε ότι θα μπορούσαν να
ζουν σε τόσο μεγάλη πυκνότητα και να τρέφονται σε τόσο μεγάλα βάθη. Βρέθηκαν,
λοιπόν, πληθυσμοί από πολύ μικρά σκουλήκια, «πολύχαιτα», από κόκκινες γαρίδες
σαν την Acanthephyra eximia, από δύο είδη καβουριών όπως ο Chaecon
mediterraneus και o Geryon longipes, από ένα ψάρι μικρού μεγέθους που
συγγενεύει με τον μπακαλιάρο και το λένε Chalinura mediterranea, από τον
γκρίζο καρχαρία Hexanchus griseus και από δύο μικρά… σκυλοψαράκια, τον
Galeus melastomus και τον Etmopterus spinax.

Μυστήριο στην όλη υπόθεση πάντως εξακολουθεί να παραμένει το πώς η φύση
μεριμνά ώστε ορισμένοι από τους παραπάνω οργανισμούς να βρίσκουν τροφή σε τόσο
αφιλόξενο περιβάλλον. Τα δύο είδη καβουριών, που το κέλυφός τους έχει διάμετρο
10 με 12 εκατοστά, είναι παμφάγοι οργανισμοί. Τρέφονται με οργανική ύλη, με τα
υπολείμματα των νεκρών καλαμαριών και των θραψάλων που καθιζάνουν στον
πυθμένα.

Τα δύο αυτά είδη έχουν μάτια παρά το γεγονός ότι ζουν στο μαύρο σκοτάδι.
Ενδεχομένως να μην τα πολυχρησιμοποιούν. Ένα άλλο καβούρι, που επίσης ζει σε
τεράστιο βάθος και λέγεται Polycheles typhlops, δεν βλέπει τίποτα. Ίσως γιατί
το είδος του, στο πέρασμα των εκατομμυρίων χρόνων, εξελίχθηκε με τέτοιο τρόπο
που σταδιακά απέβαλε τη χρησιμότητα της όρασης.

Εκατοντάδες καβούρια εντοπίστηκαν σε μεγάλα βάθη. Το γεγονός αυτό προκάλεσε την έκπληξη των επιστημόνων αφού τα εντόπισαν σε ένα περιβάλλον που χαρακτηρίζεται ως «αζωικό»

Και αν τα καβούρια τρέφονται με ό,τι πέφτει από την επιφάνεια, οι γαρίδες και
τα μικρά σκουλήκια αναζητούν την τροφή τους στον ίδιο τον βυθό. «Από τη μια
πλευρά και οι δύο οργανισμοί στρέφονται προς το φυτοπλαγκτόν και το
ζωοπλαγκτόν που αποσυντίθενται και τα οποία με τη σειρά τους πέφτουν σιγά σιγά
στον πυθμένα», εξηγεί ο κ. Τάσος Τσελεπίδης.

Οι εξηγήσεις που μέχρι στιγμής υπάρχουν είναι δύο. Σύμφωνα με την πρώτη, από
τα ρηχά νερά όπου βρίσκονται οι υφαλοκρηπίδες των νησιών, κατακρημνίζονται
υλικά που είναι πλούσια σε οργανική ύλη, οργανικό άνθρακα και χλωροφύλλη. Τα
υλικά αυτά σταδιακά κατρακυλούν στα πολύ βαθιά νερά όπου και συντηρούν στη ζωή
τούς μικροοργανισμούς.

Υπάρχει όμως και η δεύτερη θεωρία που υποστηρίζει ότι ο λίβας που πνέει από τη
Σαχάρα προς την Ανατολική Μεσόγειο, κουβαλά μαζί του σκόνη που είναι πλούσια
σε σίδηρο και φωσφόρο.

Ψάρια και γαρίδες. Η Chalinura mediterranea και η κόκκινη γαρίδα Acanthephyra eximia είναι δύο από τους οργανισμούς που σπάνε κάθε ρεκόρ. Το… βυθόμετρο στον τόπο κατοικίας τους δείχνει 4.000 μέτρα

ΕΚΕΙ κοντά στα 4.000 μέτρα κάτω από την επιφάνεια, στριφογυρίζει και η
Chalinura mediterranea. Οι ερευνητές την έπιασαν μάλιστα σε βάθος 4.300 μέτρων
τη στιγμή που παλαιότερα γνώριζαν ότι το πολύ να κατεβαίνει μέχρι τα 2.800
μέτρα. «Στις θάλασσές μας το ψάρι αυτό φθάνει σε μήκος μέχρι και 30 εκατοστά.
Στον Ατλαντικό, τα 60 και 70 εκατοστά. Και βέβαια δεν γεννιέται και μεγαλώνει
αποκλειστικά στον βυθό. Κάθε άλλο. Τα αυγά του ανεβαίνουν στην επιφάνεια του
νερού και τα νεογέννητα ζουν εκεί τα πρώτα στάδια της ζωής τους. Ύστερα από
ένα με δύο χρόνια που μεγαλώνουν, κατεβαίνουν στα μεγαλύτερα βάθη».

Η Chalinura τρώει τα πάντα. Όπως συμβαίνει με τον καρχαρία και το σκυλοψαράκι,
που κινούνται σε βάθη 2.000 και 2.500 μέτρων. Μια φορά μάλιστα που οι
επιστήμονες ήλεγξαν το περιεχόμενο του στομαχιού της, διαπίστωσαν ουσίες από
λαχανικά που μάλλον πρέπει να είχαν πεταχτεί από κάποιο καράβι. Πάντως και τα
τρία είδη έχουν αναπτυγμένη την αίσθηση της όσφρησης. Για τον λόγο αυτό
κολυμπούν αντίθετα στο ρεύμα ώστε να εντοπίζουν τις μυρουδιές που αυτό
μεταφέρει και να κατευθύνονται προς τα εκεί.

Γκρίζος καρχαρίας. Οι πληθυσμοί αυτού του είδους αφθονούν στα νερά του Νοτιοανατολικού Αιγαίου, σε βάθη μεγαλύτερα των 2.000 μέτρων

Από όλες αυτές τις διαπιστώσεις στηρίζεται πολύ εύλογα, η θέση των
περιβαλλοντικών, και όχι μόνο, οργανώσεων που αντιτίθενται στην απόθεση
φορτίων με τοξικά απόβλητα σε μεγάλα βάθη. Στα σημεία δηλαδή που κάποιοι
ισχυρίζονταν ότι αποτελούν νεκρή φύση ενώ οι αντίστοιχες μελέτες αποδεικνύουν
συνεχώς το αντίθετο.