ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Παγκόσμια κόπωση

«Μήπως ο κόσμος έχει κουραστεί από τον καπιταλισμό της αγοράς;». Αν το ερώτημα
ήταν της στήλης, δεν θα είχε τόση βαρύτητα. Κοσμεί όμως το εξώφυλλο του
τελευταίου «Νιούζουικ».

Η διάψευση. Οι μετοχές του κυρίου της φωτογραφίας σημειώνουν ελεύθερη πτώση. Ας πρόσεχε!

ΜΕΤΑ το τέλος του Ψυχρού Πολέμου ­ σημειώνει το περιοδικό ­ όλα έδειχναν ότι ο
παγκόσμιος καπιταλισμός θα οδηγούσε σε μια γενικευμένη ευημερία, που θα άνοιγε
με τη σειρά της τον δρόμο για τον τελικό θρίαμβο της δημοκρατίας. Οι
πολυεθνικές και οι επενδυτές θα πρόσφεραν τεχνολογία και κεφάλαιο στις φτωχές
περιοχές του κόσμου, δημιουργώντας μια διεθνή μαζική αγορά μεσοαστών
καταναλωτών που θα οδηγούσαν Τογιότα, θα έβλεπαν CNN, θα έτρωγαν Big Mac ­ και
κατά καιρούς θα ζητούσαν περισσότερη ελευθερία.

Τίποτα απ’ αυτά δεν συνέβη. Το αποδεικνύουν οι κρίσεις στην Ινδονησία και τη
Ρωσία, το αποδεικνύει η άνοδος της ανεργίας στο Χονγκ Κονγκ και τη Νότια
Κορέα, το αποδεικνύει η έκταση της φτώχειας στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη
Βρετανία όπως παρουσιάζεται ανάγλυφα στην τελευταία έκθεση του ΟΗΕ για την
Ανάπτυξη. Όλοι φαίνεται πια να συμφωνούν ότι ο καπιταλισμός τελεί σε άτακτη
υποχώρηση, παρ’ όλο που ο καθένας ερμηνεύει το φαινόμενο με τον δικό του
τρόπο. Σύμφωνα με το «Νιούζουικ», το πρόβλημα είναι ότι δεν συμμερίζονται όλες
οι χώρες τις πολιτισμικές (!) αξίες του καπιταλισμού, όπως είναι ο
ανταγωνισμός, το κέρδος και η ελευθερία. Άλλοι αναλυτές επιβεβαιώνουν απλώς
την πεποίθησή τους ότι η ανεξέλεγκτη αγορά αντί να λύσει τα προβλήματα, τα επιτείνει.

Το ερώτημα είναι: υπάρχει διέξοδος; Ο Γιούργκεν Χάμπερμας θεωρεί αναγκαίο να
επαναθεμελιωθούν οι αρχές της δημοκρατίας. Και εναποθέτει όλες τις ελπίδες του
στην Ευρώπη. Αυτή τη στιγμή, λέει ο Γερμανός φιλόσοφος σε συνέντευξή του στο
περιοδικό «Λ’ Εξπρές», λείπουν όλα τα στοιχεία που απαιτούνται για την
οικοδόμηση μιας πραγματικής δημοκρατικής διαδικασίας σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Δεν
διαθέτουμε ένα ευρωπαϊκό σύστημα κομμάτων. Δεν υπάρχει μια κοινωνία των
πολιτών σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ένας μηχανισμός δηλαδή που να επιτρέπει τη
συνεργασία των κοινωνικών κινημάτων. Και το κυριότερο, λείπει ένας ευρωπαϊκός
δημόσιος χώρος, μέσω του οποίου οι πολίτες διαφόρων χωρών θα μπορούσαν να
διαμορφώσουν γνώμη για τα ίδια θέματα, ζυγίζοντας την ίδια στιγμή τα ίδια
δεδομένα. Μια τέτοια συζήτηση γίνεται μόνο στον τομέα της επιστήμης. Οι
διανοούμενοι, οι δημοσιογράφοι, οι προσωπικότητες κάθε είδους, έχουν ένα
σημαντικό ρόλο να παίξουν στη γενίκευσή της.

Για τον σκοπό αυτό, και με δεδομένη την υποχώρηση του ρόλου των εθνικών
κρατών, ο Χάμπερμας προτείνει μια νέα έννοια που ονομάζει «συζητητική
πολιτική» (deliberative politics). Η πολιτική αυτή επιτρέπει την έκφραση της
λαϊκής κυριαρχίας μέσω διαφόρων δικτύων επικοινωνίας και, κατά συνέπεια, τη
διαμόρφωση μιας κοινής πολιτικής κουλτούρας. Χωρίς μια τέτοια κουλτούρα, ο
άγριος καπιταλισμός δεν μπορεί να τιθασευθεί. Και η επέκταση της αλληλεγγύης
των πολιτών πέρα από τα σύνορα των εθνικών κρατών είναι αδύνατη.