ΠΡΟΣΩΠΑ Το ενοποιημένο Δένδρο της Γνώσης

Έντουαρντ Ουίλσον. Η θεωρία του φιλοδοξεί να ενώσει όλους τους μείζονες κλάδους της γνώσης

Αφού έβαλε τα θεμέλια της «κοινωνιοβιολογίας», ο Αμερικανός βιολόγος Έντουαρντ
Ουΐλσον επιζητεί τώρα την Ενότητα της Γνώσης.

ΕΙΔΙΚΕΥΜΕΝΟΣ στον μικρόκοσμο των μυρμηγκιών, ο Έντουαρντ Ουίλσον εξέδωσε το
1971 τις «Κοινωνίες των Εντόμων», όπου κατέγραφε την εξέλιξη της
κοινωνικότητας στις σφήκες, τα μυρμήγκια, τις μέλισσες και τους τερμίτες. Το
επόμενο βήμα ήταν να επεκτείνει τις παρατηρήσεις του στα σπονδυλωτά, των
ανθρώπων περιλαμβανομένων, και το 1975 έκανε την εμφάνισή της η
«κοινωνιοβιολογία». Ο Ουίλσον δέχθηκε αμέσως τα πυρά συναδέλφων του, που
αντέδρασαν στην ιδέα ότι ορισμένες ανθρώπινες συμπεριφορές μπορεί να
καθορίζονται γενετικά. Ωστόσο, δεν αποθαρρύνθηκε. Το 1978, εξέδωσε το βιβλίο
«Περί της Ανθρώπινης Φύσης», στο οποίο ανέπτυσσε τις ιδέες του για τη γενετική
ιστορία του εγκεφάλου. Στη συνέχεια επέστρεψε στη μελέτη των μυρμηγκιών και
στον αγώνα για τη διάσωση των τροπικών δασών. Είκοσι χρόνια μετά, ο 68χρονος
Ουίλσον επιστρέφει στο θέμα των γονιδίων και της ανθρώπινης φύσης. Η νέα
συνθετική δουλειά του φέρει τον τίτλο «Consilience» (εκδ. Knopf), μία λέξη που
πλάσθηκε τον 19ο αιώνα για να σημάνει τον συγκερασμό των συμπερασμάτων από
διάφορα θέματα. Ο Ουίλσον τιτλοφόρησε μ’ αυτήν το τουλάχιστον φιλόδοξο
πρόγραμμά του να ενώσει όλους τους μείζονες κλάδους της γνώσης ­
κοινωνιολογία, οικονομία, τέχνες και θρησκεία ­ υπό το λάβαρο της επιστήμης
και ιδιαίτερα της βιολογίας, η οποία έχει διαμορφώσει τον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Πώς όμως η οικονομία και ακόμη περισσότερο η θρησκεία και η αισθητική μπορούν
να αναχθούν σε μοριακή βιολογία; Ο Ουίλσον πιστεύει πως η ανθρώπινη
συμπεριφορά διαμορφώνεται από την εξέλιξη με σκοπό την επιβίωση και
κυριαρχείται από αυτό που αποκαλεί επιγενετικούς κανόνες ­ ένα δίκτυο νεύρων
που προδιαθέτει τον εγκέφαλο να ευνοεί ορισμένους τύπους δράσης. Το
ενοποιημένο δένδρο της γνώσης, όπως παρουσιάζεται στο «Consiliense», έχει ως
ρίζα τη φυσική, η οποία οδηγεί σ’ έναν κορμό χημείας, μοριακής βιολογίας και
γενετικής· όλα τα υπόλοιπα είναι τα κλαδιά του. Ο Ουίλσον επικρίνει τους
ανθρωπολόγους και τους κοινωνικούς επιστήμονες επειδή, για λόγους ιδεολογίας,
αρνούνται οποιονδήποτε ρόλο στη βιολογία, τους οικονομολόγους γιατί αποκλείουν
από τις θεωρίες τους τη βιολογία και την ψυχολογία, τους ασχολούμενους με την
ηθική γιατί αγνοούν τις βιολογικές ρίζες των ηθικών ενστίκτων που καθορίζουν
τη συμπεριφορά. Η θρησκεία έχει επίσης επιγενετικές ρίζες· εξελίχθηκε,
υποστηρίζει ο βιολόγος, από το ανθρώπινο αντίστοιχο της υποταγής των ζώων και
επειδή η πίστη στο υπερφυσικό δημιουργούσε αξία επιβίωσης. Ο Ουίλσον ξέρει
πάντως ότι η πρότασή του δεν θα βρει γόνιμο έδαφος. «Ο ανθρώπινος εγκέφαλος
εξελίχθηκε για να πιστεύει στους θεούς», γράφει. «Δεν εξελίχθηκε για να
πιστεύει στη βιολογία».