ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Ερήμην των διανοουμένων

Αντόρνο – Μαρκούζε. Οι δύο φιλόσοφοι μεταξύ των φοιτητών

Τότε, οι διανοούμενοι συζητούσαν, αλληλογραφούσαν, λογομαχούσαν. Σήμερα, πώς
πρέπει να είναι άραγε ένας «Μάης» για να αντιδράσει η διεθνής ιντελλιγκέντσια;

ΤΟΝ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟ του 1969, δύο από τα εκατομμύρια των επιστολών που αντηλλάγησαν
μεταξύ των κατοίκων του πλανήτη παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η μία
ανέφερε: «Αγαπητέ μου φίλε Χέρμπερτ. Κάλεσα την αστυνομία και τους ζήτησα να
εκκενώσουν το ινστιτούτο μου, που είχε καταληφθεί από τους φοιτητές. Η
προπαγάνδα θα διαστρεβλώσει τα γεγονότα και θα αφήσει να εννοηθεί ότι εμείς
υιοθετήσαμε κατασταλτικά μέτρα, ενώ στην πραγματικότητα το έκαναν οι φοιτητές».

Η άλλη επιστολή, που απαντούσε στην πρώτη, τόνιζε: «Αγαπητέ Τέντυ, πρέπει να
το παραδεχθείς: ακόμη κι αν αυτά τα γυμνόστηθα κορίτσια σε χλεύασαν δημοσίως
ανεβαίνοντας στην έδρα σου, δεν έπρεπε να καλέσεις την αστυνομία. Το κίνημα
των φοιτητών αποτελεί ίσως τον μοναδικό καταλύτη που μπορεί να επιταχύνει την
εσωτερική κρίση του συστήματος».

Η αλληλογραφία αυτή, που αποκαλύπτεται σήμερα για πρώτη φορά από τον γερμανό
ερευνητή Βόλφγκανγκ Κράουσααρ και το τρίτομο έργο του «Η Σχολή της
Φρανκφούρτης και το φοιτητικό κίνημα» (αποσπάσματα του οποίου δημοσιεύτηκαν
στο τελευταίο «Σπήγκελ»), έγινε ανάμεσα σε δύο θεωρητικούς του Μάη του ’68:
τον Τεοντόρ Αντόρνο και τον Χέρμπερτ Μαρκούζε. Το επεισόδιο στο οποίο
αναφέρονται είχε γίνει στο Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης. Οι φοιτητές διέκοψαν
μια διάλεξη του Αντόρνο φωνάζοντας «Κάνε αυτοκριτική, κάνε αυτοκριτική!». Πάνω
στη σύγχυση, τρεις πανέμορφες φοιτήτριες όρμησαν στην έδρα, γύμνωσαν τα στήθη
τους και αγκάλιασαν τον καθηγητή ραίνοντάς τον με ροδοπέταλα. Εκείνος
αποχώρησε έξαλλος υπό τις κραυγές «Έχεις πεθάνει!» και κάλεσε την αστυνομία.

Τέτοιες επιστολές είχαν ανταλλαγεί πολλές εκείνα τα θερμά χρόνια μεταξύ των
δύο φιλοσόφων, που καταδίκαζαν μεν το καπιταλιστικό σύστημα αλλά διαφωνούσαν
ως προς τις προοπτικές των κινητοποιήσεων. «Έλα να με επισκεφθείς, αφού όμως
καταδικάσεις τον αμερικάνικο ιμπεριαλισμό», σάρκαζε σε επιστολή του τον Ιούλιο
του 1969 ο εξόριστος στην Αμερική Μαρκούζε. «Είμαι πολύ άρρωστος, να έλθεις
εσύ να με δεις», απαντούσε στις 5 Αυγούστου ο Αντόρνο από την Ελβετία. «Είμαι
ο τελευταίος που θα υποβάθμιζε τα επιτεύγματα του φοιτητικού κινήματος, αλλά
υπάρχει σ’ αυτό μια δόση τρέλλας που συγγενεύει με τον ολοκληρωτισμό. Όσο για
τον “Ντάνυ τον κόκκινο”, δεν έχω πολλά να πω: είναι μια φυσιογνωμία
χονδροειδώς κωμική». Ήταν η τελευταία επιστολή του: την επομένη, ο ιδρυτής της
Σχολής της Φρανκφούρτης αποχαιρετούσε τα εγκόσμια. Οι καιροί άλλαξαν. Κι αν
ζούσε σήμερα ο Αντόρνο, μάλλον δεν θα επαναλάμβανε τον χαρακτηρισμό
«ψευδοεξέγερση» για τον ξεσηκωμό των φοιτητών της Ινδονησίας, που πνίγεται στο
αίμα από τη δικτατορία του Σουχάρτο. Το βέβαιο είναι πάντως ότι κάτι θα έλεγε,
κάποια συζήτηση θα γινόταν, κάποιες επιστολές ίσως να ανταλλάσσονταν για τα
αίτια του δράματος. Ενώ ο «Μάης της Τζακάρτα» εκτυλίσσεται εν μέσω μιας
εκκωφαντικής σιωπής. Και ερήμην των διανοουμένων.