Ο αρμενικός λαός ζητάει δικαίωση

Η αυριανή επέτειος της αρμενικής γενοκτονίας του 1915, η πρώτη αυτού του αιώνα
που κλείνει ­ 626 ημέρες μείνανε ­, χρησίμευε σαν πλοηγός σε όσες ακολούθησαν,
γιατί απέδειξε, στους τεχνικούς της «εκκαθάρισης», ότι ένας λαός δεν σβήνει
από τον χάρτη με την απομόνωση και την πείνα, απλούστατα γιατί μπορεί, όσο κι
αν ακούγεται και είναι φριχτό, ο ζωντανός να φάει τον πεθαμένο για να επιβιώσει.

ΑΥΤΑ τα εφιαλτικά ραπόρτα των ομολόγων τους επί Κάιζερ που παρακολούθησαν την
αρμενική γενοκτονία, διάβασαν φαίνεται οι σύμβουλοι του Χίτλερ και αποφάσισαν
στη δεύτερη γενοκτονία που ακολούθησε, των Εβραίων, να χρησιμοποιήσουν τους φούρνους.

Ογδόντα τρία χρόνια πέρασαν έκτοτε. Πολλά συνέβησαν στο μεταξύ. Και ο
αρμενικός λαός παραμένει αδικαίωτος για το έγκλημα εκείνο.

Η αρμενική διασπορά με τους επιφανείς εκπροσώπους της δεν κατάφερε παρ’ όλα
αυτά να αναδείξει σε παγκόσμιο όνειδος το δράμα του λαού της. Γιατί ίσως έγινε
στα βάθη της Ανατολής, δεν υπήρχαν τότε και φωτογραφικές μηχανές και ας μη
γελιόμαστε: η Ευρώπη λίγο νοιάζεται γι’ αυτά που συμβαίνουν ακόμα και σήμερα
εκτός των συνόρων της. Απτό παράδειγμα οι Κούρδοι.

Όμως για έναν που μεγάλωσε, όπως εγώ, μέσα σε αρμενικές οικογένειες της
Θεσσαλονίκης, ο απόηχος του θρήνου ήταν ακόμη παρών. Γλυκιές γιαγιάδες
διηγούνταν στα εγγόνια τους (τους συμμαθητές μου, τον Καραμπέτ και τη
Σουρπουί) τα παθήματά τους, όπως σήμερα διαβάζουμε τέτοιους απόηχους σε βιβλία
νεώτερων πεζογράφων μας για τη Μικριασιατική Καταστροφή που ακολούθησε επτά
χρόνια κατόπιν.

Οι Αρμένηδες που τους γνώρισα πρώτα ως ελληνική διασπορά, κατόπιν σε όλο τον
κόσμο (θυμάμαι τον Σαρόγιαν στην Αμερική, τη γλύκα της ματιάς του), αργότερα
ως υπήκοους της ΕΣΣΔ και τέλος ως ανεξάρτητο κράτος, είναι άνθρωποι κατά βάθος
γλυκείς, έξυπνοι, χωρίς ίχνος μνησικακίας.

Δεν είναι μοιρολάτρες, αντίθετα είναι επαναστάτες, αλλά το μίσος τούς είναι
άγνωστο. Από όλες τις ταλαιπωρίες του λαού τους, σε χρόνια προμυθικά, κράτησαν
αυτή την αγάπη της ζωής που τους ξεχωρίζει από άλλους βασανισμένους. Και μια
φιλοπατρία άσβεστη.

Ο Αρμένης, που ζει στη χώρα του, ακόμα ξυπνάει ατενίζοντας το Αραράτ και
προσεύχεται μία ημέρα να είναι πάλι δικό του.

Είναι σαν η Ελλάδα να σταματούσε όπως παλιά στη Μελούνα και να έβλεπε ο
Έλληνας τον Όλυμπο, όπου κατοικούσαν παλιά οι θεοί του, κάτω από τουρκική
ακόμα κατοχή. Δεμένοι, όπως και οι Έλληνες, όπως και οι Εβραίοι, γύρω από τον
πυρήνα της οικογένειας, ο Αρμένης προσδοκά την ανάσταση των νεκρών του. Δεν
έχει παραδεχθεί ποτέ το status quo της διαιρεμένης πατρίδας του. Και η πιο
κοντινή του χώρα, που νιώθει τον πόνο του, είναι φυσικά η Ελλάδα.

Στα πενηντάχρονα της γενοκτονίας το 1965 είχα γράψει ένα μεγάλο ρεπορτάζ, με
πολλά στοιχεία, φωτογραφίες, ανέκδοτα κείμενα, στο περιοδικό «Ο Ταχυδρόμος».
Το τετρασέλιδο εκείνο αφιέρωμα είχε δημιουργήσει στους αναγνώστες αληθινό σοκ.
Έκτοτε γράφτηκαν αρκετά. Τα πάθη αυτού του λαού από την τουρκική βαρβαρότητα
του Εμβέρ και των άλλων Νεότουρκων έγιναν πιο γνωστά. Μα λείπει ακόμα η
συνειδητοποίηση σε βάθος της αρμενικής τραγωδίας, όχι μόνο σε μας, αλλά και
στον υπόλοιπο κόσμο. Λείπει, για να το πούμε πιο απλά, ένα έργο όπως «Η λίστα
του Σίντλερ» για να καταλάβει ο κόσμος περί τίνος επρόκειτο.

Γιατί επρόκειτο περί πρωτοφανούς θηριωδίας. Σαν να μην μπορείς να σκοτώσεις
κάποιον στα γρήγορα και αποτελεσματικά και τον οδηγείς στο φριχτότερο
μαρτύριο, τον εξ ασιτίας θάνατο στην έρημο. Μόνο που κι εκεί αντιστέκεται και
δεν είναι η «τελική λύση».

Στην Εβδομάδα των Παθών, τα πάθη του φιλοπρόοδου αρμενικού λαού μάς βρίσκουν
συμπάσχοντες μαζί τους.

Δεν ξέρω καλύτερο τρόπο να τιμήσω αυτή την επέτειο, παρά παραθέτοντας το
σονέτο από τη συλλογή «Το τραγούδι του ψωμιού» τού μεγαλύτερου λυρικού της
Αρμενίας, του Ντανιέλ Βαρουζάν, που μετέφρασα κατ’ ευθείαν από τα αρμενικά το
1951, με τη βοήθεια του παιδικού μου φίλου Καραμπέτ Καλφαγιάν:

Η ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΤΩΝ ΧΩΡΑΦΙΩΝ

«Απ’ τα μικρά χωριά ίσαμε πέρα / ξαπλώνεται η μητρότητα της γης μας. / Η
άνοιξη ήρθε. Τ’ ανάριο χιόνι πια / ξεσκέπαστη η γύμνια μάς αφήνει.

Στον κόρφο μας γυρίστε, ω αγρότες! / Απρίλη πια μυρίζει το πρωινό. / Ζεμένα
κελαρύζουν τα ρυάκια / άνθισε ο νάρκισσος στο γυμνό πλευρό.

Γυρίστε! Με βουβό γυναίκας πόθο / της φούχτας σας προσμένουμε τους σπόρους. /
Ρίζωσαν οι πόθοι στις καρδιές μας πια.

Το ροδαλό, ο ίδρως σας, τα στάχυα / θα γεμίσει. Και πόσο θα χαρούμε / σαν τ’
αλέτρι σας τα στήθια μας ξεσκίσει».