ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η τέχνη κατά της βαρβαρότητας

Η επιστροφή. Οικογένειες Βοσνίων ξαναβρίσκουν τα σπίτια τους στη βόρεια «Σερβική Δημοκρατία». Πώς θα αποτραπεί η επανάληψη των ακροτήτων;

Τρεις φωτογραφικές εκθέσεις, εν είδει χρέους απέναντι στη μνήμη. Με την
ελπίδα, επειδή στο μέλλον δεν θα μπορούμε να λέμε ότι δεν ξέραμε, ανάλογες
ακρότητες να μην επαναληφθούν.

Η ΠΡΩΤΗ τιτλοφορείται «Βοσνία: πριν/μετά τον πόλεμο» και παρουσιάζει
φωτογραφίες του Ζιλ Περές από τα σφαγεία της Βοσνίας. Η δεύτερη λέγεται «S21 ή
ο εφιάλτης της Καμπότζης» και παίρνει το όνομά της από το σχολείο Τουόλ Σλενγκ
της Πνομ Πενχ, που την περίοδο 1975-79 είχε μετατραπεί σε φυλακή και τόπο
εκτελέσεων: από το 1,5 εκατομμύριο των Καμποτζιανών που δολοφονήθηκαν εκείνη
την περίοδο από τους Ερυθρούς Χμερ, τα 15.000 θύματα του S21 είχαν το
«προνόμιο» να φωτογραφηθούν από τους δημίους τους. Και η τρίτη έκθεση λέγεται
«Χρέος μνήμης».

Οι τρεις εκθέσεις εγκαινιάστηκαν στο Παρίσι στις 25 Μαρτίου και θα διαρκέσουν
μέχρι τις 12 Ιουλίου. Στόχος τους δεν είναι να αναμασήσουν το παρελθόν, αλλά
να βοηθήσουν να ζήσει ένα παρόν όπου ο άνθρωπος θα έχει ειρηνική σχέση με τη
μνήμη του. «Η τέχνη παραμένει ένα όπλο κατά της βαρβαρότητας», τονίζει στη
«Λιμπερασιόν» η καλλιτέχνις Συλβί Μπλοσέ. «Αδύνατον να καταφύγουμε στην
αμυντική λήθη, που οδηγεί στην αμνησία και μολύνει άτομα και κοινωνίες», λέει
η συγγραφέας Τζούλια Κρίστεβα. «Αν ο απώτατος στόχος εκείνων που προβαίνουν σε
μια γενοκτονία δεν είναι να σκοτώσουν αλλά να οδηγήσουν στην εξαφάνιση μια
ομάδα στην ολότητά της, περιλαμβανομένου του παρελθόντος, του παρόντος και του
μέλλοντός της, η άρνηση αυτή διπλασιάζει μέσω της ακύρωσης την καταστροφή, τον
συλλογικό φόνο», επισημαίνει η ψυχαναλύτρια Ελέν Πιραλιάν, αναφερόμενη στη
γενοκτονία των Αρμενίων.

Οι εκθέσεις θέλουν λοιπόν να ενημερώσουν, να προειδοποιήσουν, να αναλύσουν, να
αμφισβητήσουν. Να προσδώσουν νόημα σ’ αυτό που δεν μπορεί να ξεχαστεί, ένα
νόημα που μεταμορφώνει την ανάμνηση. Να επιτρέψουν στους ανθρώπους να
συγχωρήσουν. Όχι «διαγράφοντας», αλλά καθιστώντας τις αναμνήσεις «ανεκτές».

Φωτορεπόρτερ στο πρακτορείο Magnum και κάτοικος Νέας Υόρκης εδώ και 20 χρόνια,
ο Περές επισκέφθηκε το 1993 την Τούζλα, την Κεντρική Βοσνία, το Μόσταρ και το
Σαράγεβο. Τρία χρόνια αργότερα, όταν ο πόλεμος είχε πια τελειώσει, επέστρεψε
στη Βοσνία και την Κροατία. «Οι φωτογραφίες μου δεν αποτελούν μια αλήθεια»,
λέει στη γαλλική εφημερίδα. «Έκανα ό,τι καλύτερο μπορούσα. Δεν είμαι αλάθητος.
Είμαι ένας μάρτυρας. Δεν πρόκειται απλώς για χρέος ή για ζήτημα μνήμης. Θα
επαναλαμβάνουμε το παρελθόν στο διηνεκές; Θα εξακολουθήσουμε σε συλλογικό
επίπεδο να υποχωρούμε; Οι φωτογραφίες μου δεν είναι αποδείξεις αυτών που είδα,
υπάρχουν για να τις βλέπουν οι άλλοι. Μέσα σε τρεις μέρες εκτελέστηκαν 8.000
άτομα. Πώς να διανοηθείς κάτι τέτοιο; Πώς να ασχοληθείς με ένα τέτοιο θέμα
χωρίς να πληρώσεις το συναισθηματικό τίμημα; Πώς να κοιτάξεις ήρεμα αυτές τις
φωτογραφίες; Πώς να συνηθίσεις αυτές τις εικόνες; Για μένα, είναι οι εικόνες
του σήμερα. Θα είναι άραγε και οι εικόνες του αύριο;».