ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Ο βιολόγος και ο φιλόσοφος

Ο τεμαχισμός (σκίτσο του Σεργκέι, από την «Μοντ»)

Πού βρίσκονται οι πηγές των ηθικών μας αξιών: στον ουρανό των ιδεών ή σε μια
υλική «υποδομή»; Ένας υλιστής βιολόγος και ένας χριστιανός φιλόσοφος
διασταυρώνουν τα ξίφη τους.

ΓΙΑ τη «θέση» της ψυχής έχουν ειπωθεί και γραφτεί πολλά: άλλοι την τοποθετούν
στο συκώτι, άλλοι στους πνεύμονες, στην καρδιά, στον μυελό ή στα νεφρά. Με τον
εγκέφαλο, όμως, τι γίνεται; Γνωρίζουμε με ποιο τρόπο αναπτύσσονται και
οργανώνονται οι σκέψεις μας; Ξέρουμε αν και σε ποιο βαθμό τα γονίδιά μας
καθορίζουν τη συμπεριφορά μας, τις ενέργειές μας, τα πάθη μας; Μ’ άλλα λόγια,
τι σχέση έχει το σώμα με το πνεύμα; Η επιστήμη με την πίστη; Η εξέλιξη με την ηθική;

Ο βιολόγος δεν έχει καμιά αμφιβολία: «Ξέρουμε πολύ καλά, και μάλιστα εδώ και
πολύ καιρό, ότι σκεφτόμαστε με τον εγκέφαλό μας. Σύντομα θα λύσουμε και τα
αινίγματα της κινητικότητας, της μνήμης, της γλώσσας, της δημιουργίας. Η ψυχή
στερείται πλέον ύπαρξης, σε λίγο θα χάσει και τα μυστικά της!». Ο φιλόσοφος
επιφυλάσσεται και διερωτάται: όλα λοιπόν μπορεί να τα λύσει η επιστήμη; Δεν
βλέπετε το χάσμα που χωρίζει τα αφηρημένα θεωρητικά σχήματα από τις
καθημερινές μας εμπειρίες;

Αφού καταθέσουν τις απόψεις τους, οι εκπρόσωποι των δύο στρατοπέδων θα
μπορούσαν να πάνε σπίτι τους ­ ή μάλλον ο ένας στο εργαστήριο κι ο άλλος στη
βιβλιοθήκη. Ο Ζαν-Πιερ Σανζέ και ο Πωλ Ρικέρ προτίμησαν να κάνουν διάλογο. Όχι
για να βρουν απόλυτες και οριστικές απαντήσεις: εκείνοι που περιμένουν να
λάβουν τη μοναδική αλήθεια με το ταχυδρομείο θα απογοητευτούν. Περισσότερο
ενδιαφέρον έχει η εμβάθυνση των διαφωνιών, ο εντοπισμός προσεγγίσεων που δεν
μπορούν να συμφιλιωθούν. Νευροβιολόγος διεθνούς κύρους και συγγραφέας του
περίφημου βιβλίου «Ο νευρωνικός άνθρωπος» (1982), ο 62χρονος Σανζέ πιστεύει
ότι οι εντυπωσιακές πρόοδοι που έχουν σημειωθεί τα τελευταία χρόνια στον τομέα
του ανοίγουν τον δρόμο σε μια μετάλλαξη του τρόπου με τον οποίο σκεφτόμαστε.
Αναγνωρισμένος φιλόσοφος και συγγραφέας πολλών βιβλίων για τον χρόνο, την
ερμηνεία και την ιστορία, ο 85χρονος Ρικέρ είναι βέβαιος ότι η πρόοδος των
επιστημών της ζωής (και κυρίως της γενετικής και της βιολογίας του εγκεφάλου)
και η παρατήρηση των εμπειριών μας θα αποτελούν πάντοτε δύο χωριστά κεφάλαια.

Το προϊόν αυτής της παθιασμένης συζήτησης κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις
εκδόσεις Odile Jacob με τον τίτλο «Τι μας κάνει να σκεφτόμαστε. Φύση και
νόμος.» Το τελευταίο μέρος του βιβλίου, γράφει η «Μοντ», παρουσιάζει ιδιαίτερο
ενδιαφέρον. Γιατί δείχνει ότι παρά την απόσταση που χωρίζει τους δύο
συνομιλητές, αυτόν που πιστεύει στον Ουρανό κι εκείνον που «ακούει» μόνο την
ύλη, τα πνεύματά τους συναντώνται όταν πρόκειται για αξίες σαν την ανοχή, τον
σεβασμό του άλλου ή την ανάγκη μιας οικουμενικής ευημερίας. Κι αυτό, στη
μεταμοντέρνα εποχή μας που υποκύπτει συχνά στον πειρασμό να αμφισβητήσει τα
πάντα, είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικό.