ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ «Κουλτούρα σημαίνει αλληλεπίδραση»

Τζβετάν Τοντόρωφ. «Στη Βουλγαρία κυριαρχεί ο άγριος ατομισμός και στις Ηνωμένες Πολιτείες η ιδεολογία του θύματος»

Αποξενωμένος στην πατρίδα του. Αποξενωμένος στη χώρα όπου ζει. Αποξενωμένος
στον τόπο που τον κάλεσε για να διδάξει. Είναι στραβός ο γιαλός ή ο Τζβετάν
Τοντόρωφ αρμενίζει στραβά;

«ΣΤΗ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ δεν είχες κανένα ατομικό δικαίωμα, ούτε καν το δικαίωμα να
διαμαρτυρηθείς. Ήταν μια κατάσταση άρνησης της αυτονομίας του ατόμου. Το
σύστημα αυτό διέλυσε όλους τους κοινωνικούς δεσμούς, με αποτέλεσμα όλος ο
κόσμος να αντιμετωπίζει σήμερα με δυσπιστία ακόμη και την πιο απλή συλλογική
πρόταση. Σήμερα κυριαρχεί στη Βουλγαρία ένας άγριος ατομισμός, που κάνει
πολλούς να νοσταλγούν τον ολοκληρωτισμό που κάποτε έπαιρνε όλες τις αποφάσεις».

Ο Τοντόρωφ δεν νοσταλγεί τη χώρα όπου γεννήθηκε πριν από 59 χρόνια. Η
Βουλγαρία, λέει σε συνέντευξή του στην «Ελ Παΐς» με αφορμή την κυκλοφορία του
τελευταίου του βιβλίου με τίτλο «Ο αποξενωμένος άνθρωπος» (Taurus), είναι η
χώρα της παιδικής του ηλικίας, όχι της νιότης του. Εκεί αισθανόταν σαν
εσωτερικός εξόριστος, κάποιος που ζει σ’ έναν κόσμο στερημένο, γυμνό. Το 1963
εγκατέλειψε αυτόν τον κόσμο και πήγε στη Γαλλία να σπουδάσει. Τριάντα πέντε
χρόνια μετά, βρίσκεται ακόμη εκεί. Μα χρειάστηκε πολύν καιρό για να
προσαρμοστεί, στη Γαλλία η διαδικασία ένταξης στην κοινωνική ζωή είναι
βραδεία, όλα και όλοι συμβάλλουν στο να νιώθεις ξένο σώμα. Πέρασαν 15 χρόνια
μέχρι να αρχίσει να αντιδρά σαν τους Γάλλους πολίτες και να ενδιαφερθεί για
την πολιτική ζωή.

Παράλληλα τον κάλεσαν στις Ηνωμένες Πολιτείες με την ιδιότητα του επισκέπτη
καθηγητή. Κι εκεί, ο Βούλγαρος διανοούμενος διαπίστωσε με έκπληξή του ότι
αισθανόταν και πάλι αποξενωμένος. «Στην Αμερική οι άνθρωποι διαλέγουν να είναι
θύματα, είναι μια επιλογή. Για να αισθανθεί κάποιος την ατομική του υπόσταση
έχει ανάγκη την εξωτερική αναγνώριση. Κι αυτό, σε μια χώρα όπου κυριαρχεί ο
απόλυτος ατομισμός, κατορθώνεται μόνο μέσω της επιτυχίας. Σήμερα είναι όλο και
πιο δύσκολο να ζεις για τους άλλους και είναι μεγάλος ο πειρασμός να
καταφεύγεις στην ομάδα και την ιδεολογία του θύματος. Είτε είσαι μαύρος,
ομοφυλόφιλος, εβραίος ή γυναίκα, έχεις δικαίωμα να χρησιμοποιήσεις παλιές
πληγές και να ζητήσεις νέες αποζημιώσεις. Η πολιτική των “θετικών διακρίσεων”
είχε καλούς σκοπούς, αλλά ολέθρια αποτελέσματα».

Γι’ αυτή την πολλαπλή αποξένωση μιλάει ο Τοντόρωφ στο τελευταίο του βιβλίο, το
πιο άμεσο και πιο προσωπικό απ’ όλα όσα έχει γράψει («Εισαγωγή στη φανταστική
λογοτεχνία», «Εμείς και οι άλλοι», «Τα ηθικά διδάγματα της Ιστορίας», «Η κοινή
ζωή»). Για την αποξένωση και για τους τρόπους αντιμετώπισής της. «Ο εθνικισμός
και η ξενοφοβία είναι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Η ομοιογενοποίηση που
απορρέει από το άνοιγμα σε όλες τις επιρροές δεν είναι παρά επιφανειακή. Οι
Γερμανοί εξακολουθούν να είναι Γερμανοί και οι Γάλλοι να είναι Γάλλοι. Για να
διατηρήσεις ζωντανή την κουλτούρα σου πρέπει να γνωρίζεις τις παραδόσεις σου
και να πολλαπλασιάζεις τις επαφές σου με άλλες κουλτούρες. Κουλτούρα σημαίνει
αλληλεπίδραση. Μια κουλτούρα διατηρείται ζωντανή όσο αλλάζει».