Τι δεν πήγε καλά στην πρώην ΕΣΣΔ;

Ποιος είναι, τελικώς, ο Μιχαήλ Γκορμπατσώφ; Ο μεταρρυθμιστής ή ο μοιραίος
άνθρωπος για τη Σοβιετική Ένωση; Ο διανοητής ή ο «σύγχρονος» πολιτικός που
φτάνει μέχρι και να διαφημίσει μια εταιρεία πίτσας; Ο στενός συνεργάτης του,
Γκεόργκι Σαχναζάρωφ, στο βιβλίο του «Το τίμημα της ελευθερίας», που προλογίζει
στην ελληνική έκδοση ο Γρηγόρης Φαράκος, επιχειρεί να δώσει μιαν απάντηση.
Πρόκειται για ένα βιβλίο των εκδόσεων «Ελληνικά Γράμματα» που, όπως γράφει ο
πρώην γραμματέας του ΚΚΕ, «αφήνει τη γεύση της πικρίας ­ χαρακτηριστικό
γνώρισμα μόνο των ζωντανών οργανισμών». Ο συγγραφέας πάντως τονίζει ότι «δεν
δικαιώθηκε η ελπίδα να δημιουργηθεί ένα ιδεώδες σύστημα που να συνδυάζει την
ελευθερία με την ισότητα, αλλά αυτή η αποτυχία δεν σημαίνει ότι πρέπει να
απαρνηθούμε την αναζήτηση της αρμονίας στο παγκόσμιο κοινωνικό σύστημα». «ΤΑ
ΝΕΑ» δημοσιεύουν σήμερα ορισμένα χαρακτηριστικά αποσπάσματα από αυτό το βιβλίο
– ντοκουμέντο του Σαχναζάρωφ, το οποίο θα προκαλέσει πολλές συζητήσεις ανάμεσα
στους διανοητές που ψάχνουν να βρουν τι δεν πήγε καλά στην πρώην ΕΣΣΔ…

Το εξώφυλλο του βιβλίου του στενού συνεργάτη του Γκορμπατσώφ, Γκεόργκι Σαχναζάρωφ, «Το τίμημα της ελευθερίας», με πρόλογο στην ελληνική έκδοση του Γρηγόρη Φαράκου. Εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα»

«ΟΣΟ προχωρούσε ο Γκορμπατσώφ στις μεταρρυθμίσεις του, τόσο γκρέμιζε τείχη και
τόσο περισσότερο κινδύνευε να ενταφιασθεί κάτω από τα ερείπια», γράφει στο
βιβλίο του ο Σαχναζάρωφ.

Και δίνει τη δική του ερμηνεία γιατί κατά τη γνώμη του ο Γκορμπατσώφ απέτυχε,
σε μια εποχή που ήταν ούτως ή άλλως δύσκολη. Και ο Σαχναζάρωφ δίνει πολύ
παραστατικά το στίγμα της.

«Από το 1982 έως το 1985 στη Σοβιετική Ένωση πέθαναν τρεις ηγέτες. Παντού στον
κόσμο, όταν υψώνονται μεσίστιες σημαίες με πένθος και από το ραδιόφωνο
ακούγεται το Πένθιμο Εμβατήριο του Σοπέν, οι άνθρωποι ρωτούν: ποιον κηδεύουν;
Εμείς, σ’ αυτές τα τρία χρόνια μάθαμε να ρωτάμε: ποιος είναι ο πρόεδρος της
επιτροπής κηδείας;».

Ο συγγραφέας πιστεύει ότι δεν πέρασε μόνον η Σοβιετική Ένωση από μια τραγωδία,
αλλά και ο ίδιος ο Γκορμπατσώφ.

Η τραγωδία του Γκορμπατσώφ βρίσκεται στο γεγονός ότι κλήθηκε να επιλύσει, στο
εσωτερικό της χώρας, προβλήματα που ουσιαστικά ήσαν ασυμβίβαστα, απελπιστικά
αντιτιθέμενα μεταξύ τους και αλληλοαποκλειόμενα. Η ιστορική αποστολή και ο
συνειδητός στόχος του ήταν να σπάσει το απολυταρχικό σύστημα και να οδηγήσει
τη χώρα στην κοινοβουλευτική δημοκρατία. Αλλά η δική μας απολυταρχία ήταν
μοναδική στο είδος της: την αποτελούσε η κυριαρχία του κόμματος, ορθότερα, η
κυριαρχία του ανώτερου, διευθυντικού στρώματός του. Επομένως, διαλύοντας το
απολυταρχικό σύστημα, διέλυε το κόμμα του οποίου ήταν επικεφαλής.

Ο ίδιος είναι από πεποίθηση και αίσθημα σοσιαλιστής, θέλει να αποδείξει ότι
μπορεί να υπάρξει ένας δημοκρατικός σοσιαλισμός. Αλλά η διάλυση του κόμματος
αποτελεί ταυτόχρονα ήττα των σοσιαλιστικών δυνάμεων και προσανατολισμών. Καλό
ή κακό, το κόμμα είναι ο φορέας αυτής της ίδιας σοσιαλιστικής ιδέας, στην
οποία είχε με αιδημοσύνη μεταμορφωθεί ο αναπτυγμένος μας σοσιαλισμός. Η πτώση
του κόμματος αποβάλλει αναπόφευκτα την Αριστερά για δεκαετίες, όπως αρκετά
πειστικά έδειξαν τα γεγονότα σε όλες, χωρίς εξαίρεση, τις Ανατολικοευρωπαϊκές χώρες.

Εκτός από τον δημοκρατικό σοσιαλισμό, ο Γκορμπατσώφ τρέφει την ελπίδα να
προσφέρει στους ανθρώπους ευημερία. Αλλά η βάση του συστήματος το οποίο, με
άσχημο και κακό τρόπο, υποστήριζε τη ζωτικότητα της χώρας, είναι ­ και πάλι ­
το κόμμα και διαλύοντάς το υποσκάπτει την ίδια τη δυνατότητα διεύθυνσης του
κράτους και της κοινωνίας. Όλα κατρακυλούν κουτρουβαλώντας, γίνονται
κουρνιαχτός. Οποιεσδήποτε προσπάθειες να μπει τάξη οδηγούνται με το επόμενο
βήμα προς την άβυσσο. Το σύστημα απειλεί να συμπαρασύρει το ήμισυ της χώρας
και του λαού.

Πώς λοιπόν έπρεπε να ενεργήσει ο Γκορμπατσώφ; Λένε ορισμένοι: στην αρχή
χρειάζεται να δημιουργήσει ένα αποτελεσματικό, παράλληλο σύστημα διοίκησης,
κατόπιν, προσεκτικά, σταδιακά, να του μεταβιβάσει την εξουσία. Ουτοπία! Η
ζωντανή εξουσία, στο πρόσωπο του κόμματος, ποτέ δεν θα επέτρεπε να της
δημιουργήσει έναν ανταγωνιστή, δεν θα το άφηνε να περάσει χωρίς απεγνωσμένη
αντίσταση. Το ένστικτο της αυτοπροστασίας είναι η υψηλότερη ιδιότητα κάθε
εξουσίας, ως εκ τούτου δεν ήταν δυνατόν να δημιουργηθούν παράλληλες δομές
χωρίς να αποδυναμωθούν στο έπακρο, χωρίς να διαλυθούν οι υπάρχουσες. Ο
Γκορμπατσώφ αυτό το κατάφερε, επειδή βρισκόταν επικεφαλής του κόμματος, δηλαδή
στη θέση του Πέτρου σε σχέση προς τους βογιάρους ή του Αλεξάνδρου Β’ σε σχέση
προς τους γαιοκτήμονες.

Επιπλέον, για μεταρρυθμίσεις τέτοιας κλίμακας χρειάζεται απόλυτη εξουσία. Αλλά
η ουσία της μεταρρύθμισης βρίσκεται στην καταστροφή της απόλυτης εξουσίας. Και
ιδού, ο μεταρρυθμιστής αφενός παραδίδεται προς έλεγχο στους βουλευτές (τους
οποίους ο ίδιος μάλιστα δημιούργησε), αφετέρου προσπαθεί να τους αφαιρέσει τη
δωρεά, στον βαθμό που αρχίζουν να εμποδίζουν την εφαρμογή των σκέψεών του.
Παράδοξο πάνω στο παράδοξο.

Η εποχή του Γκορμπατσώφ δεν ολοκληρώθηκε· θ’ αργήσουν πολύ να καταστούν
εμφανείς οι επιδράσεις του αναμορφωτικού του έργου. Ωστόσο, οι διαστάσεις του
είναι φανερές ακόμη και τώρα. Ξεπερνούν σε έκταση οτιδήποτε άλλο είχε
επιτελέσει στην ιστορία η δραστηριότητα οποιουδήποτε ανθρώπου. Είναι
διαφορετικό ζήτημα κατά πόσον ο ίδιος κατανοούσε τις αληθινές επιπτώσεις του
έργου, με το οποίο καταπιάστηκε, σε ποιο βαθμό ο ίδιος υπαγόρευε την πορεία
των γεγονότων και κατά πόσον παρασυρόταν απ’ αυτά. Είναι τα στοιχεία που
καθορίζουν ό,τι αποκαλέσαμε διαμέτρημα της προσωπικότητας.

Ο Γκορμπατσώφ είναι αναντίρρητα μεγάλος μεταρρυθμιστής. Εκτιμήσεις αυτού του
είδους δεν διατυπώνονται για τις προθέσεις, αλλά για τα επιτευχθέντα, τα
πραγματικά αποτελέσματα. Είναι αλήθεια, όμως, ότι ο ίδιος δεν ήταν εξαρχής
προδιατεθειμένος για μια τέτοια ακριβώς οικουμενική ανατροπή. Από τη φύση και
τη νοοτροπία του, σκέψη του Μιχαήλ Σεργκέεβιτς είναι η τακτική και προχωρεί
βασικά με τη μέθοδο της δοκιμής και των σφαλμάτων. Του αρέσει να επαναλαμβάνει
το σύνθημα του Ναπολέοντα: ας μπλέξουμε στον καβγά και εκεί βλέπουμε.

Ο ΓΚΟΡΜΠΑΤΣΩΦ είχε πολλές συναντήσεις με ηγέτες του υπαρκτού σοσιαλισμού. Ο
Σαχναζάρωφ γράφει και για τη συνάντηση με τον Τσαουσέσκου: «Φανερή εξαίρεση
αποτελούσε ο Νικολάε Τσαουσέσκου. Ο Μιχαήλ Σεργκέεβιτς αναγνώριζε ότι και στο
παρελθόν έτρεφε αντιπάθεια προς τον Ρουμάνο Πρόεδρο. Κατά την πρώτη επίσκεψή
του στο Βουκουρέστι συγκρούσθηκαν ευθέως. Ο Τσαουσέσκου, παίρνοντας ύφος
μέντορα, απαιτούσε στην πράξη από τον Γκορμπατσώφ να εγκαταλείψει τα
μεταρρυθμιστικά σχέδια. Εκείνος, συνήθως, πολύ εγκρατής και υπομονετικός στην
επικοινωνία του με τους ξένους συναδέλφους, νευρίασε και σε επίσης υψηλούς
τόνους δήλωσε ότι δεν έχει ανάγκη συμβουλών και πως ο Τσαουσέσκου θα έπρεπε να
συμβαδίζει με την πραγματικότητα και να σκεφθεί για τους ώριμους
μετασχηματισμούς. Καθώς αυτή η συνομιλία διεξαγόταν στο διαμέρισμα του
Ρουμάνου Προέδρου, στη λογομαχία είχαν αναμειχθεί και οι γυναίκες τους. Μετά,
ο Μιχαήλ Σεργκέεβιτς και η Ραΐσα Μαξίμοβνα μας διηγήθηκαν αυτή τη σύγκρουση κι
ο αρχηγός διατύπωσε την προφητική φράση: “Ο Νικολάε θα τελειώσει άσχημα”.

Την επομένη μας έδειξαν τις πομπώδεις κατασκευές του παλατιού και του
αρχιτεκτονικού συμπλέγματος, που προορίζονταν να διαιωνίσουν την εποχή
Τσαουσέσκου. Κατόπιν ένα πολυκατάστημα “α λα Ποτέμκιν”, όπου οι πάγκοι
κόντευαν να σπάσουν από προϊόντα κι ένα τεράστιο πλήθος ανθρώπων πίσω από τις
γυάλινες βιτρίνες περίμενε την αναχώρηση των υψηλών επισκεπτών, ώστε να
εισβάλλουν στο μαγαζί και αστραπιαία να αδειάσουν το περιεχόμενό τους.

Στους δρόμους αστυνομικοί έδιωχναν τον κόσμο, ώστε οι κάτοικοι του
Βουκουρεστίου με τη συμπάθειά τους προς τον Γκορμπατσώφ να μην εκδηλώσουν την
αντιπάθειά τους προς τον Τσαουσέσκου».