ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ηγεμονισμός και ιδεολογία

Μία από τις μεγαλύτερες πολιτικές απάτες στον δημόσιο διάλογο είναι οι γκρίζες
και γενικόλογες αναφορές σε όρους όπως «συντηρητικοί»,
«φασίστες»/«προοδευτικοί», «δημοκράτες» και η διασύνδεση των τελευταίων με
διεθνιστικά ή ειρηνιστικά ιδεολογήματα. Επειδή στις διεθνείς σχέσεις το θέμα
συνδέεται άμεσα με τον ηγεμονισμό, το ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί είναι:
Τι είναι ηγεμονισμός και ποιοι τον εξυπηρετούν;

Στην αέναη διαπάλη αντιπάλων θελήσεων και συμφερόντων μεταξύ ισχυρών και
ισχυρότερων κρατών, ο ηγεμονισμός αναφέρεται στις πρακτικές που οδηγούν σε
σχέσεις κυριάρχων και κυριαρχούμενων.

Σχηματοποιώντας, θα λέγαμε ότι στον σύγχρονο κόσμο η κυρίαρχη ηγεμονική
κοσμοαντίληψη στον μεν δυτικό κόσμο εκφράζεται από τον νεοφιλελεύθερο
διεθνισμό, στον δε κομμουνιστικό κόσμο με τον μαρξιστικό διεθνισμό και τα
υπολείμματα των διαφόρων εκλογικευμένων εκδοχών του. Ομαδοποιώντας αποχρώσεις
και ιδιαιτερότητες, ο κοινός παρονομαστής στηρίζεται σε δυο βασικές κοσμοαντιλήψεις:

Πρώτον, ο τερματισμός των διακρατικών συγκρούσεων θα προέλθει μέσα από την
επικράτηση του οικονομικού στοιχείου επί του πολιτικού. Δεύτερον, τόσο η
παγκοσμιοποίηση της οικονομίας όσο και η επικράτηση της εργατικής τάξης
απαιτούν μια κοσμοπολίτικη συνείδηση. Το τελευταίο σημείο ερμηνεύει την
αντιπάθεια αμφοτέρων για το έθνος-κράτος, και την αγωνιώδη αλλά μάταιη
αναζήτηση διεθνιστικών τάξεων που θα υπερβαίνουν τον φυσικό εθνικό – κρατικό
κατατεμαχισμό του διεθνούς χώρου.

Το αποτέλεσμα είναι γνωστό: 1) Όσο υπήρχε η ΕΣΣΔ ο σταλινικός διεθνισμός
εξαπατούσε τις εργατικές τάξεις. 2) Οι ΗΠΑ ενώ αρχικά χρησιμοποίησαν
νεοφιλελεύθερα ιδεολογήματα ως μανδύα μιας από τις μεγαλύτερες εδαφικές
επεκτάσεις της Ιστορίας (που συνοδεύτηκε από ελάχιστα γνωστές γενοκτονίες κατά
των αυτοχθόνων κατοίκων), σήμερα Αμερικανοί διανοούμενοι και πολιτικοί ηγέτες
(αλλά και νεροκουβαλητές τους διανοούμενοι στα μικρότερα κράτη) απερίφραστα
υποστηρίζουν διεθνή ηγεμονικά θεσμικά σχήματα, επιλεκτικές μειονοτικές
αποσχίσεις που βολεύουν την επιζητούμενη «διεθνή τάξη», και ­ όπως, μεταξύ
άλλων, τα παραδείγματα του Ιράκ και της Βοσνίας δείχνουν ­ διεθνείς
παρεμβάσεις που ρυθμίζουν τους συσχετισμούς ισχύος σύμφωνα με τα συμφέροντά τους.

Στην Ελλάδα, η κυριαρχία του νεοφιλελεύθερου διεθνισμού πιπινελικής εκδοχής
(«ιδού ο στρατός σας») εκτοπίσθηκε, τις δεκαετίες του 1960 και 1970, από τη
μαρξιστική διεθνιστική εσχατολογία, την οποία στη συνέχεια διαδέχθηκε, στη
δεκαετία του 1980, η σπασμωδική, αντιφατική και συγκεχυμένη τριτοκοσμική
κοσμοαντίληψη. Στη δεκαετία του 1990, ανεξαρτήτως κομματικής ετικέτας, τα
ιδεολογικά και φιλοσοφικά ρεύματα και οι πολλές αποχρώσεις τους
αλληλοτροφοδοτήθηκαν, συγχωνεύθηκαν / συσσωματώθηκαν και διαμόρφωσαν την
κυρίαρχη σήμερα συμβατική σοφία στο επίπεδο των ελίτ.

Τρεις βασικές αντιλήψεις της συμβατικής σοφίας είναι οι εξής: 1) Έχουμε,
δήθεν, μια νέα διεθνή τάξη, όπου κυριαρχεί το πνεύμα και το γράμμα του
«διεθνούς» δικαίου και των διεθνών θεσμών (στους οποίους θα μπορούσαμε να
στηριχθούμε για τη διαφύλαξη της κυριαρχίας μας), 2) μοιραία, έχουμε ηγεμονική
επικράτηση των ΗΠΑ, στη θέληση των οποίων είναι μάταιο, δήθεν, να
αντιστεκόμαστε (έστω και εάν η υποχώρηση βλάπτει τα συμφέροντα επιβίωσής μας),
3) υπό αυτές τις συνθήκες η καλύτερη «εθνική στρατηγική» έγκειται, δήθεν, στην
προσπάθεια «ελαχιστοποίησης των ζημιών» και ο καλύτερος ηγέτης είναι αυτός ο
οποίος ελαχιστοποιεί τις ζημιές. Τα πράγματα, ωστόσο, δεν είναι έτσι. Αυτές οι
τρεις λανθασμένες εκτιμήσεις είναι, ασφαλώς, η καλύτερη συνταγή που μετατρέπει
τα μικρά κράτη σε «δημοκρατίες της μπανανίας».

Ενώ το ζήτημα της τακτικής και στρατηγικής διαχείρισης της εξωτερικής μας
πολιτικής είναι ζήτημα σύνθετο και πολύπλοκο χωρίς εύκολες απαντήσεις, το
ζήτημα της διπλωματικής κοσμοαντίληψης είναι μάλλον απλό: 1) Σε τίποτα δεν
ωφελούν τα τυφλά aristeraδεξιά διεθνιστικά ιδεολογήματα, τα οποία, κατά
καιρούς, εκλογικεύουν την εκχώρηση ζωτικών συμφερόντων στις εκάστοτε
ηγεμονικές δυνάμεις. 2) Επειδή, σε κάθε περίπτωση, ο διεθνής κοινωνικός /
εθνικός – κρατικός κατατεμαχισμός του διεθνούς χώρου θα συνεχιστεί, τίποτα δεν
εξυπηρετείται εάν το ελληνικό εθνικό συμφέρον, ανοήτως, θεωρηθεί αναλώσιμο
στον βωμό ψευτοδιεθνιστικών προσδοκιών.

Ο Παναγιώτης Ήφαιστος είναι αν. καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Στρατηγικών
Σπουδών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.