Ο άνεμος που έφερε τον Μεγάλο Οκτώβρη

Ότι η Οκτωβριανή Επανάσταση άφησε βαθιά και ανεξάλειπτα ίχνη στον αιώνα
μας, κανένας πια δεν το αμφισβητεί. Οι εκτιμήσεις, όμως, για τη σημασία της
ποικίλλουν ανάλογα με τη σκοπιά του κάθε παρατηρητή.

Τελευταία νύχτα. Λεωφόρος Νέφσκι. Πέτρογκραντ, 7 Νοεμβρίου 1917, ώρα 9 το βράδυ. Το τέλος μιας εποχής

Αλλά ακόμη και οι πιο αρνητικά διακείμενοι μελετητές του κοσμοϊστορικού αυτού
φαινομένου συγκλίνουν σε τρεις σημαντικές διαπιστώσεις:

* Πρώτον, ότι η Επανάσταση υπήρξε για τη Ρωσία γεγονός ανανεωτικό, που άλλαξε
ριζικά τις κοινωνικές και πολιτικές δομές και ανέδειξε στοιχεία, που έως τότε
παρέμεναν στην αφάνεια και στη σιωπή.

* Δεύτερον, ότι με το σοβιετικό καθεστώς τέθηκε οριστικά τέρμα στη φεουδαρχία.
Η Επανάσταση έγινε έτσι το πολιτικό όχημα, με το οποίο η Ρωσία κατάφερε να
προχωρήσει σε επίπεδα ανάλογα ­ αλλά όχι και όμοια ­ με εκείνα στα οποία
μεγάλο μέρος της υπόλοιπης Ευρώπης είχε φθάσει με τη Γαλλική Επανάσταση του
1789 και την άνοδο στο προσκήνιο της αστικής τάξης.

* Τρίτον, η Επανάσταση ανανέωσε την ιδέα της «λαϊκής δύναμης», ως μοχλού της
Ιστορίας και διέδωσε ­ ρητά και απερίφραστα ­ τις αρχές του διεθνισμού.

Υπάρχουν, όμως, ορισμένα ερωτηματικά σχετικά με την Οκτωβριανή, για τα οποία
και σήμερα, ογδόντα χρόνια μετά, γίνονται ζωηρές συζητήσεις και φαίνεται ότι
θα συνεχιστούν για πολλά χρόνια ακόμη.

Λόγου χάρη, τι ήταν αυτή η Επανάσταση;

Ήταν ένα απλό ιστορικό γεγονός, προϊόν συγκυριών, στο οποίο δεν πρέπει να
αποδίδεται σοβαρό «ιδεολογικό» βάρος;

Ήταν μια ανάγκη;

Ήταν ένα λάθος;

Η Επανάσταση του 1917, σύμφωνα με τις περισσότερες ιστορικές εκτιμήσεις, δεν
ήταν τίποτε από αυτά. Ήταν κάτι άλλο: Αναπόφευκτη.

Ολόκληρη η Ρωσία «έβραζε» επαναστατικά από τις αρχές του αιώνα. Η
προκλητικότητα της ζωής των ευγενών και η χλιδή των τσάρων ερχόταν σε χτυπητή
αντίθεση με τις συνθήκες στις οποίες ζούσαν οι μάζες.

Η αίσθηση ότι η Ρωσία «έμενε πίσω» σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη ήταν ήδη
διαδεδομένη και όλα έδειχναν ότι αν δεν γινόταν κάποια έκρηξη, τίποτα δεν θα άλλαζε.

Τον Ιανουάριο του 1905, συνέβη κάτι που αρχικά φαινόταν ασήμαντο, αλλά ξαφνικά
φούντωσε και ξέφυγε από κάθε έλεγχο. Μια μικρή ομάδα διαδηλωτών, με επικεφαλής
έναν ιερωμένο ονόματι Αγάπωνα, βάδισε στους δρόμους της Πετρούπολης, με
κατεύθυνση τα ανάκτορα.

Ο Αγάπων κρατούσε ένα ψήφισμα με αιτήματα για δημοκρατία και για βοήθεια στους
«ταπεινούς και καταφρονεμένους» της πόλης. Σιγά – σιγά, το πλήθος μεγάλωνε,
αλλά μαζί μεγάλωνε και η αστυνομία που το περικύκλωνε.

Το ψήφισμα δεν έμελλε να εισακουστεί. Η φρουρά των ανακτόρων και ο στρατός
άνοιξαν πυρ εναντίον των ρακένδυτων διαδηλωτών. Οι δρόμοι βάφτηκαν με αίμα και
οι «μαύρες νύχτες» της χειμωνιάτικης Πετρούπολης έγιναν ακόμη πιο μαύρες και
πιο άγριες.

Τα μαντάτα κυκλοφόρησαν αμέσως σ’ όλη τη χώρα. Από τη μια πόλη στην άλλη, ο
λαός ξεσηκωνόταν σε διαδηλώσεις, που καταστέλλονταν στερεότυπα με σφαίρες. Η
δολοφονία του Μεγάλου Δούκα Σεργκέι Αλεξάντροβιτς κλιμάκωσε την καταστολή ­
αλλά και τις αντιδράσεις.

Ο τσάρος στο τέλος, προσποιήθηκε ότι λύγισε: Δέχθηκε την ίδρυση μιας πρώτης
Δούμας. Αλλά οι νομοθετικές εξουσίες της ήταν ουσιαστικά ανύπαρκτες.

Όμως, η «πρώτη επανάσταση» είχε αρχίσει. Και το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς,
θα εμφανίζονταν και τα πρώτα σημάδια απειθαρχίας στο στράτευμα, με την
εξέγερση στο θωρηκτό «Ποτέμκιν» και τη γενικευμένη ανταρσία των στρατιωτικών
στη φρουρά της Κρονστάνδης.

Τον Οκτώβριο, στην Πετρούπολη και σε άλλες πόλεις, εμφανίστηκαν τα «συμβούλια»
ή «σοβιέτ» των εργατών. Η κοινή αυτή ρωσική λέξη, το σοβιέτ, έμελλε να γίνει
σήμα κατατεθέν μιας νέας εποχής για τη Ρωσία.

Ακολούθησαν δώδεκα χρόνια ταραχών, ελπίδων και άγριας καταστολής, με τις
φυλακές να γεμίζουν από τους κυνηγημένους και με τα ανάκτορα στο έλεος του
τρομερού Ρασπούτιν.

Η έκρηξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου ήταν μία ακόμα αφορμή για διαμαρτυρίες. Οι
πεινασμένοι και ταπεινωμένοι της Ρωσίας δεν είχαν καμία όρεξη να πολεμήσουν
για υποθέσεις της Ευρώπης, μόνο και μόνο επειδή ο τσάρος ήθελε να βοηθήσει τις
φιλικές του μοναρχίες.

Αλλά τον Αύγουστο του 1914, η Ρωσία μπήκε επίσημα στον πόλεμο. Για όσους είχαν
αντίρρηση, δεν έμενε παρά ο δρόμος της Επανάστασης. Τρία χρόνια μετά την
έναρξη του πολέμου και ένα πριν από τη λήξη του, οι μπολσεβίκοι είχαν πάρει
την εξουσία.

Δεν ήταν απλή υπόθεση η αλλαγή αυτή. Δεν έλειψαν οι κλυδωνισμοί και χρειάστηκε
να πληρωθεί κι άλλο αίμα για να θεμελιωθεί το όραμα του Λένιν.

Οι Κόκκινοι έχυναν το αίμα τους «για τη Ρωσία» και την Επανάσταση. Οι Λευκοί
έχυναν το αίμα τους επίσης «για τη Ρωσία», αλλά κατά της Επανάστασης. Λίγο
μετά το 1917, οι «πατριώτες» είχαν γίνει κιόλας δύο ειδών.

Ο διχασμός, και η ανάγκη να κατασταλεί, έκανε τους επικρατήσαντες
σκληρότερους. Το σοβιετικό κράτος είχε Βουλή, είχε νόμους, είχε όργανα
αντιπροσωπευτικά, αλλά δεν σήκωνε αστεία. Οι αντίθετες φωνές ήταν πάντα των
«εχθρών του λαού». Ο τρόπος με τον οποίο καταπνίγονταν αυτές οι φωνές, ιδίως
επί Στάλιν, έδινε συχνά επιχειρήματα στους αντιπάλους του σοβιετικού συστήματος.

Αλλά η σοβιετική Ρωσία έκανε μεγάλα βήματα. Το άλλοτε φτωχό φεουδαρχικό κράτος
γινόταν γοργά βιομηχανική και στρατιωτική υπερδύναμη, χώρα πρωτοποριακή στις
επιστήμες, πολιτικό υπόδειγμα για ένα πλήθος δυστυχισμένων λαών.

Δεν είναι πράγματα που θα ξεχαστούν εύκολα όλα αυτά. Αλλά μόνο ο χρόνος είναι
εκείνος που θα κάνει την τελική σύνθεση, για να εκτιμηθεί οριστικά η
«Επανάσταση του αιώνα».

Μαξίμ Γκόρκι

ΓΙΑ ΤΗ ρωσική διανόηση του 1917, η ελευθερία ήταν ένα «είδος πρώτης ανάγκης».
Το ίδιο ήταν και για τους Ρώσους διανοούμενους, οι οποίοι για επτά δεκαετίες
αμφισβήτησαν το σοβιετικό καθεστώς. Όμως οι διανοούμενοι που εξακολουθούν να
αγωνίζονται σήμερα για τα ίδια ιδεώδη, διαπιστώνουν ότι η κατάσταση στη
σύγχρονη Ρωσία δεν είναι ειδυλλιακή.

Η ελευθερία έκφρασης παραμένει το ίδιο σχετική. Μπορεί καθένας να γράψει ή να
πει ό,τι θέλει, αλλά κανένας δεν είναι υποχρεωμένος να το δημοσιεύσει ή να το
μεταδώσει. Για τη σύγχρονη ρωσική διανόηση, η ελευθερία έκφρασης τελειώνει
εκεί που αρχίζει η ελευθερία της εξουσίας να καθορίζει ποιες από τις απόψεις
της διανόησης την εξυπηρετούν. Όχι πως δεν έχουν όλοι το δικαίωμα να
εκφραστούν, γράφει η Μοσκόβσκι Νοβόστι. Όμως λειτουργεί μια διαδικασία
επιλογής που είναι πάρα πολύ απλή. Η τηλεόραση και οι εφημερίδες δεν
παρουσιάζουν παρά εκείνους τους «μεγάλους διανοητές», των οποίων οι απόψεις
είναι συμβατές με την επίσημη πολιτική. Έτσι, οι περισσότεροι από αυτούς τους
διανοητές είναι πρόθυμοι να κλείσουν τα μάτια μπροστά σε όσα δεν πάνε καλά,
θεωρώντας τα σαν το «τίμημα που πρέπει να πληρώσουν σε αυτή τη μεταβατική
περίοδο της Ρωσίας».

Το 1917, η ρωσική διανόηση είχε πληρώσει ένα άλλο, παρόμοιο τίμημα. Το
μεγαλύτερο μέρος της διανόησης είχε ταχθεί στο πλευρό των μπολσεβίκων. Το
άνθος του έθνους, ποιητές και συγγραφείς όπως ο Βαλέρι Μπριούσοβ, Μαξίμ
Γκόρκι, Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι, Αλεξάντρ Κουπρίν, χαιρέτισαν με ενθουσιασμό τη
χαραυγή ενός νέου κόσμου. Στάθηκαν εκστατικοί μπροστά στη ζωντάνια, την
εξυπνάδα, την οργανωτικότητα και τη νεανική ορμή των επαναστατών. Όμως, η
διανόηση δεν άργησε να πληρώσει το τίμημα γι’ αυτό. Με εξορία, με στρατόπεδα
συγκέντρωσης, με περιθωριοποίηση, ενώ η κοινωνία βυθιζόταν στον αυταρχισμό.

Ογδόντα χρόνια αργότερα, πάρα πολλοί Ρώσοι διανοούμενοι χαιρέτισαν τις
ριζοσπαστικές οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Στάθηκαν εκστατικοί μπροστά στη
ζωντάνια, την εξυπνάδα, την οργανωτικότητα και τη νεανική ορμή των
μεταρρυθμιστών. Και δεν άργησαν να πληρώσουν το τίμημα.

Το σούρουπο άρχισε η επίθεση των μπολσεβίκων στα Χειμερινά Ανάκτορα

Κατάληψη των Χειμερινών Ανακτόρων στο Πέτρογκραντ.

Η Πετρούπολη, η οποία μετονομάσθηκε σε Πέτρογκραντ στην αρχή του πολέμου του
’14, ήταν τότε η πρωτεύουσα της Ρωσίας.

Οι βουλευτές της Δούμας ζητούν την παραίτηση της κυβέρνησης.

Διάλυση της Δούμας (Βουλής)

Εγκαθίδρυση διπλής εξουσίας: Προσωρινή Επιτροπή της Δούμας και Σοβιέτ
(συμβούλιο) των εργατών και στρατιωτών, που προέκυψαν από το Σοβιέτ του
Πέτρογκραντ, το οποίο αποτελείτο στην πλειοψηφία του από μενσεβίκους και σοσιαλιστές-επαναστάτες.

Ο τσάρος Νικόλαος ο Β’ με την τσαρίνα Αλεξάνδρα. Ο «θαυματουργός» μοναχός Ρασπούτιν λέγεται πως ήλεγχε και τους δύο

Δημιουργία μιας προσωρινής κυβέρνησης. Παραίτηση του τσάρου Νικολάου του Β’.

Σύλληψη της αυτοκρατορικής οικογένειας.

Ο επαναστάτης Λένιν στη Μόσχα

Ο Λένιν παρουσιάζει στους μπολσεβίκους τις «Θέσεις του Απριλίου»:

παύση του πολέμου, δημοκρατία των Σοβιέτ, η γη στους αγρότες, εθνικοποιήσεις.

Σχηματισμός προσωρινής κυβέρνησης συνασπισμού με τους εκπροσώπους των Σοβιέτ.

Πρώτο Συνέδριο των Σοβιέτ (105 μπολσεβίκοι στους 822 αντιπροσώπους).

Αλεξάντερ Κερένσκι

Ο Κερένσκι, πρωθυπουργός μετά την επανάσταση του 1905, σχηματίζει μια δεύτερη
κυβέρνηση συνασπισμού.

Η «σημαία του θανάτου» των σωματοφυλάκων του αντεπαναστάτη στρατηγού Κορνίλοφ, αρχηγού του αποτυχημένου πραξικοπήματος του Σεπτεμβρίου

Απόπειρα πραξικοπήματος του στρατηγού Κορνίλοφ για να προλάβει μια κατάληψη
της εξουσίας από τους μπολσεβίκους.

Ανακήρυξη της Δημοκρατίας.

Ταραγμένα χρόνια. Μπολσεβίκοι αξιωματούχοι παρακολουθούν ομιλία του Λένιν, κι ανάμεσά τους ο Στάλιν, ο Τρότσκι, ο Ρίκοφ, ο Ζινόβιεφ και ο Ρακόφσκι

Οι μπολσεβίκοι παίρνουν τον έλεγχο του Σοβιέτ.

Ο Κερένσκι σχηματίζει μια τρίτη κυβέρνηση συνασπισμού.

Ρήξη του Σοβιέτ με την προσωρινή κυβέρνηση.

Ενώ οι μπολσεβίκοι σηκώνουν τη σημαία της Επανάστασης (αριστερά) ο λαός δεινοπαθεί από την πείνα, τη φτώχεια και την απελπισία (επάνω)

Οι ερυθροφρουροί, οι στρατιώτες και οι ναύτες παίρνουν τον έλεγχο της
πρωτεύουσας.

Η Στρατιωτική Επαναστατική Επιτροπή αναλαμβάνει τον έλεγχο εξ ονόματος του Σοβιέτ.

Ιωσήφ Βησαριόνοβιτς Τζουγκατσβίλι, ο επονομαζόμενος Στάλιν (Ατσαλένιος)

Σχηματισμός της μπολσεβικικής κυβέρνησης, υπό την προεδρία του Λένιν, με τον
Τρότσκι στο υπουργείο Εξωτερικών και τον Στάλιν στο υπουργείο Εθνοτήτων.
Διάταγμα για τη γη και την ειρήνη.

Δημιουργία της Τσέκα, έκτακτης επιτροπής αγώνα κατά της αντεπανάστασης.