ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Γιατί το Αιγαίο;

Ας αφεθούμε, μέρα που είναι, σε ένα σενάριο πολιτικής φαντασίας: Ας
φανταστούμε τον Μεσούτ Γιλμάζ να κάνει μια χειρονομία ανατροπής του σκηνικού.

Ας τον φανταστούμε να προφέρει όσα θα θέλαμε ν’ ακούσουμε από το στόμα του ­
ότι αυτή η ιστορία των «γκρίζων ζωνών» ήταν μια ανοησία θερμοκέφαλων και όχι
μια στρατηγική επιλογή· ότι τα μέτρα εμπιστοσύνης, που ο ίδιος είχε
συνομολογήσει με τον Κάρολο Παπούλια στη Βουλιαγμένη, αλλά η χώρα του ουδέποτε
τήρησε, θα τύχουν αμέσου και ευλαβικής εφαρμογής· ότι το θέμα της
υφαλοκρηπίδας μπορεί να παραπεμφθεί στη Χάγη και ούτω καθ’ εξής…

Θαύματα δεν γίνονται βέβαια στις διεθνείς σχέσεις. Αλλά, όσο απίστευτο και
εξωπραγματικό θα φαινόταν ένα τέτοιο σενάριο από τη σκοπιά μας, αν δει κανείς
το πράγμα από τη σκοπιά της Τουρκίας το πράγμα θα είχε μια λογική.

Όχι μόνον γιατί η παραίτηση από τις παράλογες διεκδικήσεις της στο Αιγαίο θα
είχε για την Άγκυρα (αντίθετα απ’ ό,τι για την Αθήνα) χαμηλό πολιτικό κόστος,
αλλά κυρίως γιατί, αν συγκριθεί με τον όγκο και το ειδικό βάρος άλλων
προβλημάτων που η Τουρκία σήμερα αντιμετωπίζει, το πρόβλημα του Αιγαίου, ενώ
για την Ελλάδα είναι θέμα ζωής και θανάτου, για την Τουρκία είναι μάλλον παρωνυχίδα.

Πολλοί έχουν αναρωτηθεί: Γιατί μια χώρα που η ενότητά της απειλείται από τον
δωδεκαετή ήδη κουρδικό πόλεμο και τα θεμέλια της κρατικής της υπόστασης (ο
Κεμαλισμός) αμφισβητούνται για πρώτη φορά από ένα ισχυρό ισλαμικό ρεύμα· μια
χώρα με δυσεπίλυτα προβλήματα (ασύγκριτα μεγαλύτερου ειδικού βάρους από τις
όποιες διεκδικήσεις στο Αιγαίο) με όλους τους γείτονές της στην Ανατολή ­ το
Ιράκ, το Ιράν, τη Συρία και, φυσικά, την Αρμενία και τη Γεωργία· μια χώρα που
δυσκολεύεται να διαχειριστεί το εκρηκτικό δημογραφικό της πρόβλημα και τον
καλπάζοντα πληθωρισμό της· μια χώρα που έζησε μέσα σε λίγα χρόνια τη ματαίωση
δύο μεγάλων ιδεών της ­ του παντουρκισμού, που αναστήθηκε ως όνειρο για λίγο
μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης για να εκπνεύσει μετ’ ολίγον, και
της ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση· γιατί, λοιπόν, μια χώρα σε αυτήν τη δύσκολη
μεταβατική κατάσταση επιμένει να συντηρεί την ένταση με την Ελλάδα στα δυτικά
της σύνορα;

Πολλοί έχουν αναρωτηθεί: Τι έχει να κερδίσει η Τουρκία συντηρώντας (και
μάλιστα αναβαθμίζοντας αδιάκοπα) τις διεκδικήσεις της στο Αιγαίο και μαζί την
ένταση στο μέτωπο αυτό;

Γιατί επιμένει να πληρώνει το όποιο κόστος της έντασης στο Αιγαίο, όταν τα
πιθανά οφέλη ακόμη και αν ευοδωθούν (που δεν γίνεται να ευοδωθούν) όλες της οι
προσδοκίες, τα κέρδη θα είναι ασήμαντα και εντελώς αμελητέα, αν συγκριθούν με
τον όγκο και το ειδικό βάρος των άλλων εξωτερικών προβλημάτων που αντιμετωπίζει;

Η φύση της «ελληνοτουρκικής διαφοράς», μιας… πρωτότυπης διαφοράς όπου μόνο
το ένα μέρος έχει διεκδικήσεις, και συνεπώς η όποια μέση γραμμή μόνο τον
επισπεύδοντα και διεκδικούντα ωφελεί, είναι από μόνη της μια εξήγηση. Η
ιστορία του προβλήματος βοηθά και αυτή στη κατανόησή του ­ και ένας πολύ
έμπειρος διπλωμάτης, ο Βύρων Θεοδωρόπουλος, θυμίζει συχνά ότι η διεκδίκηση στο
Αιγαίο ξεκίνησε ως αντιπερισπασμός της Τουρκίας για το Κυπριακό και η
αναβάθμισή του συνδέεται πάντα με τις φάσεις της εξέλιξης του Κυπριακού, έτσι
που να μοιάζει «κακοήθης εκ μεταστάσεως όγκος», που αυτονομήθηκε πια ως
πρόβλημα και στέκει παράλογα και άλυτα αυτοτελές. Ίσως, τέλος, η απλούστερη
εξήγηση να είναι και η κυνικότερη. Αυτή που έδωσε ένας Αμερικανός αναλυτής,
υποστηρίζοντας ότι το «βαθύ κράτος» της Τουρκίας, ο σκληρός πυρήνας του
τουρκικού κατεστημένου, περικυκλωμένος από δεκάδες άλυτα προβλήματα, βλέπει
στην Ελλάδα «τον μόνο αντίπαλο επί του οποίου μπορεί να καταγάγει νίκες,
ασήμαντες επί της ουσίας, για τη χώρα, αλλά σημαντικότατες για την αναστήλωση
του δικού του κύρους».

Αν αυτή η τελευταία εξήγηση είναι και η κοντινότερη στην αλήθεια, καταλαβαίνει
κανείς γιατί το φανταστικό μας σενάριο είναι αδύνατον να ευοδωθεί, όχι για
λόγους εξωτερικής πολιτικής, αλλά για λόγους εσωτερικής τουρκικής πολιτικής ­
μέχρι οι λόγοι αυτοί να αρθούν.