Ταξίδι στις σφαίρες του Ρεζίς Ντεμπρέ

Μεθαύριο είναι τα τριαντάχρονα από τη δολοφονία του Τσε Γκεβάρα. Παντού στον
κόσμο τα ΜΜΕ θα μνημονεύσουν και με το παραπάνω την επέτειο.

Εμείς προτιμούμε να τον τιμήσουμε διά του συντρόφου του, που καταδικάστηκε
πρώτα σε θάνατο, μετά ο θάνατος έγινε ισόβια, για να απελευθερωθεί τελικά πάνω
στα τρία χρόνια, με την προσωπική παρέμβαση του στρατηγού Ντε Γκωλ. Δεν
εννοούμε φυσικά άλλον από τον Ρεζίς Ντεμπρέ, που εδώ και είκοσι επτά χρόνια,
μετά την απελευθέρωσή του από τα κάτεργα της Βολιβίας, δεν έπαψε να γράφει, το
ένα μετά το άλλο, τα βιλία που τον καθιέρωσαν σαν τον μεγάλο αναλυτή της
μετεπαναστατικής εποχής μας, ένα είδος διαδόχου του Σαρτρ.

Όμως ο Ρεζίς Ντεμπρέ εδώ και δέκα περίπου χρόνια επέλεξε για χώρο της έρευνάς
του τα ΜΜΕ. Έγραψε πολλά βιβλία, μα ένα αποτελεί τον κορμό του δέντρου του, η
«Επιστήμη της Επικοινωνίας – Ιδέες γενικής μεσολογίας», που ευτυχήσαμε
επιτέλους να το έχουμε και στη γλώσσα μας, σε μια υπέροχη μετάφραση της
Κλεοπάτρας Ουγούρλογλου, από τις εκδόσεις Νέα Σύνορα – Α.Α. Λιβάνης.

Τρία χρόνια πάσχιζα να βρω εκδότη που να ενδιαφερθεί για το βιβλίο και δύο
χρόνια, αφού βρέθηκε ο εκδότης, δεν ξέρω πόσοι μεταφραστές άλλαξαν ώστε
επιτέλους να επιτευχθεί η απόδοση του ύφους του συγγραφέα στη γλώσσα μας.
Γιατί πρόκειται, με δύο λόγια, για ένα βιβλίο όσο σημαντικό στάθηκε για την
εποχή της βιομηχανικής επανάστασης το «Κεφάλαιο» του Μαρξ. Για την επανάσταση
του «τρίτου κύματος», την ηλεκτρονική, η υπεραξία της εικόνας (έτσι όπως
εφαρμόζεται και στην περίπτωση του φίλου του Ντεμπρέ, του Τσε Γκεβάρα)
εξηγείται μεθοδολογικά.

Και πρώτα ο νεολογισμός: μεσολογία. Τι θα πει; «Ο όρος “μεσολογία”», γράφει
στο προλογικό της σημείωμα η μεταφράστρια, «αποδίδει τη γαλλική λέξη
mediologie, από το λατινικό medium και την ελληνική λέξη λόγος. Το medium εδώ
δεν παραπέμπει στη λέξη media, η οποία στις περισσότερες γλώσσες του κόσμου,
σημαίνει τα μαζικά μέσα ενημέρωσης. Η mediologie, δηλαδή η μελέτη του κάθε
medium, δεν έχει τόσο σχέση με τα ΜΜΕ όσο με “τις διαμεσολαβήσεις και τον
τεχνικό περίγυρο, τις συγκεκριμένες αλληλεπιδράσεις μεταξύ τεχνολογίας και
πολιτισμού”, όπως δήλωσε πρόσφατα ­ “Le Monde”, 18 Μαρτίου 1997 ­ ο ίδιος ο
συγγραφέας. Πρόκειται για νεολογισμό και μόνο με νεολογισμό μπορεί να αποδοθεί
στα ελληνικά».

«Ας εξηγήσουμε τις ήδη χρησιμοποιημένες λέξεις», γράφει ο Ρεζίς Ντεμπρέ στον
επίλογο του βιβλίου του. «Παίρνοντας το “ανθρώπινο πνεύμα” στο στάδιο της
γραφής, ονόμασα λογόσφαιρα τη μεγάλη περίοδο που εκτείνεται ως την τυπογραφία.
Μια φανερά θεολογική εποχή. Η γραφή είναι του Θεού: ιερογλυφική, με όλο το
νόημα της λέξης. Ο Θεός υπαγορεύει, ο άνθρωπος σημειώνει και υπαγορεύει με τη
σειρά του. Διαβάζουμε με τα χείλια και ομαδικά. Οι μεγάλες θρησκείες
κατοχυρώνουν με τη γραφή μια προφορική αποκάλυψη. Μία και όχι δύο. Η Βίβλος
λέει τα πάντα για τα πάντα. Το Κοράνι επίσης. Εξ ου και η ιερότητα της Γλώσσας
και η θεολογική παντοδυναμία του Λόγου.

Την περίοδο της τυπογραφίας την υπέδειξα ως γραφόσφαιρα. Υποταγή της εικόνας
στο κείμενο, εμφάνιση του συγγραφέα (και του καλλιτέχνη) ως εγγυητή της
αλήθειας, αφθονία των γραπτών αναφορών, ελεύθερη δημιουργία. Διαβάζουμε με τα
μάτια. Είναι μια μεταφυσική εποχή, αν θέλετε. Την εποχή του ηλεκτρόνιου, που
κατεβάζει το βιβλίο από το συμβολικό του βάθρο, την υπέδειξα ως βιντεόσφαιρα».

Καθεμία από τις τρεις αυτές εποχές έχει και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της.
Π.χ., σαν «στρατηγικό χώρο» η πρώτη επιλέγει τη γη, η δεύτερη τη θάλασσα, η
τρίτη το διάστημα. Σαν «νόμιμη αναφορά» η πρώτη αναφέρεται στο Θείο, η δεύτερη
στο Ιδανικό, η τρίτη στο Αποδοτικό (πουλάει). Ακόμα και σαν «πρότυπα ταύτισης»
των ανθρώπων, στη λογόσφαιρα υπάρχει ο Άγιος, στη γραφόσφαιρα ο Ήρωας, στη
βιντεόσφαιρα ο Σταρ.

Όμως η πρωτοτυπία του βιβλίου του Ραζίς Ντεμπρέ έγκειται αλλού: ως τώρα το
σλόγκαν που κυριαρχούσε ήταν the medium is the message (το μέσο είναι το
μήνυμα) που παραφραζόμενο μας έδινε το λογοπαίγνιο the medium is the massaga.
(Το μήνυμα είναι το μασάζ). Ο Ντεμπρέ αναλύει, με τρόπο επαγωγικό και
βαθυστόχαστο, ότι δεν υπάρχει μήνυμα εκ των προτέρων. Το μήνυμα αναπτύσσεται
ανάλογα με το μέσο που διατίθεται κάθε φορά (ανάλογα με την πρόοδο της
τεχνολογίας) για τη διάδοσή του.

Έτσι για τον μονοθεϊσμό φορέας του μηνύματος όντας το Σώμα (με την Ενσάρκωση
του Θείου στον άνθρωπο Χριστό) μας προκύπτει ο χριστιανισμός. «Φάετε πίετε εξ
αυτού πάντες….». Το μέσο διάδοσης του μηνύματος διά της τυπογραφίας
δημιουργεί ως μήνυμα τον σοσιαλισμό. Ενώ για τη βιντεόσφαιρα είναι νωρίς ακόμα
να ξέρουμε τι είδους μήνυμα θα δημιουργήσει, πέραν του ταυτολογικού «ο Σκάι
είστε εσείς». Ή Be you, be Cooper.

Κι αφού ξεμπερδέψει με τη σημειολογία, τον στρουκτουραλισμό και την αποδόμηση,
(μετά το βιβλίο αυτό πολλοί επικοινωνιολόγοι κινδυνεύουν πραγματικά να χάσουν
τη δουλειά τους, όπως οι σοβιετολόγοι μετά την κατάρρευση του «υπαρκτού
σοσιαλισμού») φτάνει στο συμπέρασμα πως «ένας καλός μεσολόγος είναι σαν το
σκύλο». Διαβάστε το για να καταλάβετε γιατί.