Τι γράφει για κορυφαία στελέχη του ΠΑΣΟΚ

«Δεν της συγχώρησε ποτέ τη μεταφορά και επίδοση της περίφημης “επιστολής
Ντελόρ” στον τότε πρωθυπουργό Ξεν. Ζολώτα, τις παραμονές των εκλογών του 1990.
Πίστευε πάντα, πως η δημοσιοποίηση αυτής της επιστολής συνετέλεσε τα μέγιστα
στην εκλογική επιτυχία του Κ. Μητσοτάκη.

Θεωρούσε τη Β. Παπανδρέου ως ένα απ’ τους “μεγάλους απόντες” εκείνης της μάχης (’89).

Δεν στήριξε ούτε τον ίδιο αλλά ούτε και τα άλλα στελέχη του ΠΑΣΟΚ που σύρθηκαν
σε δίκες και ορισμένοι σε φυλακές.

Ακόμα και το βράδυ της αθώωσής του η Β. Παπανδρέου, όπως και οι άλλοι
μετέπειτα “εκσυγχρονιστές” ήταν απόντες, καθώς επίσης και απ’ τις μάχες που
δόθηκαν στη συνέχεια, όπως οι εκλογές στη Β’ Αθήνας.

Η κίνησή της να τον αμφισβητήσει λίγες μόλις ημέρες μετά από τον διορισμό της
στη θέση της Επιτρόπου. Σε συνέντευξή της είχε επικρίνει την πολιτική του
ΠΑΣΟΚ και είχε χαρακτηρίσει τον ίδιο “τροχοπέδη” στις πολιτικές εξελίξεις.
Αυτή την “αχαριστία” της ­ έτσι την έλεγε ­ δεν μπορούσε να την ξεχάσει και
υπενθύμιζε πότε – πότε αυτό το περιστατικό στα στελέχη εκείνα, που του είχαν
προτείνει να την τοποθετήσει επίτροπο.

Η κίνηση που έκανε στην τελευταία σύνοδο της Κ.Ε., όπου παρευρέθη ο Ανδρέας.
Όλοι θυμούνται, πως λίγο πριν τελειώσει την ομιλία του, με την οποία είχε
ασκήσει οξύτατη κριτική στους “τέσσερις”, η Β. Παπανδρέου σηκώθηκε απ’ τη θέση
της και πήγε στο προεδρείο, όπου άφησε επιδεικτικά μπροστά του ένα σημείωμα,
με το οποίο ζητούσε να πάρει το λόγο για να απαντήσει».

«Ο Ανδρέας Παπανδρέου πίστευε ότι ο Θ. Πάγκαλος διέθετε ικανότητες που δεν
είχαν πολλοί. Εκτιμούσε τα προσόντα του. Αλλά απ’ την άλλη μεριά πίστευε πως
ήταν απρόβλεπτος, δεν είχε σταθερές θέσεις και συνήθιζε να χύνει την “καρδάρα
με το γάλα”.

Η συμμετοχή του Θ. Πάγκαλου, αργότερα, στην “ομάδα των τεσσάρων” ήταν μια
έκπληξη για τον Ανδρέα, ενώ για τους τρεις άλλους και ιδιαίτερα για τους
Σημίτη – Β. Παπανδρέου, το θεωρούσε περίπου αναμενόμενο. Η επιλογή του Θ.
Πάγκαλου για τη θέση του υποψηφίου δημάρχου της Αθήνας ήταν, όπως ο Ανδρέας
πίστευε και έλεγε, “επιλογή νίκης”. Διαψεύστηκε σ’ αυτή του την εκτίμηση. Μια
σειρά λαθών, για πολλά απ’ τα οποία δεν ήταν άμοιρος ευθυνών ούτε ο Θ.
Πάγκαλος, οδήγησαν τελικά στην ήττα».

«Ο Κ. Λαλιώτης παραιτήθηκε την επομένη της ορκωμοσίας του (1989). Συνόδευσε
την παραίτηση με μια επιστολή προς τον Ανδρέα.

Λίγες φορές τον είδα τόσο στενοχωρημένο, όσο όταν διάβασε αυτή την επιστολή.
Θυμάμαι το σχόλιο που έκανε:

­ Ουσιαστικά μου ζητάει να παραιτηθώ, να αποχωρήσω. Είναι δυνατόν τώρα, που
όλοι έχουν στραφεί εναντίον μου να στρέφεται και ο Κώστας;

Όμως η σοβαρότερη σύγκρουσή τους, που έφτασε τη σχέση τους σε οριακό σημείο,
ήταν αυτή στο “Πεντελικό”.

Χρειάστηκε να περάσουν μήνες, να πιεστεί από φίλους και συνεργάτες του (κυρίως
απ’ τους Γ. Παναγιωτακόπουλο και Π. Λάμπρου) για να δεχτεί να τον
ξανασυναντήσει. Ήμουνα και εγώ που έπαιξα τότε ρόλο στο να πειστεί να
ξαναφτιάξει τη σχέση του με τον Κ. Λαλιώτη.

Όμως, επαναλαμβάνω, και σ’ αυτές τις γκρίζες μεταξύ τους περιόδους το νήμα που
τους συνέδεε υπήρχε πάντα. Ποτέ δεν κόπηκε. Ο Ανδρέας εκτιμούσε αφάνταστα τη
θεωρητική κατάρτιση του Κώστα και την ικανότητά του να αποτυπώνει σε γραπτό
λόγο θαυμάσιες σκέψεις και ιδέες. Πίστευε όμως ότι ορισμένες φορές πλατειάζει.
Θυμάμαι ότι μου έλεγε, πως θα ολοκληρωθεί ως πολιτικός μόλις πετύχει να
συνδυάσει καλύτερα τη θεωρία με την πράξη. Τον ήθελε πιο πολύ της δράσης».

«Ήταν, μαζί με τον Κ. Λαλιώτη οι αγαπημένοι του απ’ τη νέα γενιά των στελεχών.
Άλλου επιπέδου όμως οι σχέσεις του με τον Χρ. Παπουτσή. Αν και δεν ήταν
επίπεδες, δεν πέρασαν ωστόσο τις διακυμάνσεις των σχέσεών του με τον Λαλιώτη.
Ο Ανδρέας έλεγε πως ίσως άργησε λίγο να εμπιστευτεί τον Χρ. Παπουτσή, να
εκτιμήσει τις ικανότητές του, να επενδύσει στο πολιτικό του μέλλον. Όταν όμως
αυτό έγινε, από τότε οι σχέσεις τους δεν άλλαξαν καθόλου. Του είχε απεριόριστη
εμπιστοσύνη, τον θεωρούσε πετυχημένο και ως ευρωβουλευτή και ως επίτροπο και
όσο ο χρόνος περνούσε, η σχέση τους αυτή δυνάμωνε, έδενε, γινόταν στέρεη».

«Ορισμένες φορές εκτιμούσε τα γραπτά του και χρησιμοποιούσε αποσπάσματα σε
ομιλίες του. Άλλες φορές θεωρούσε πως διακρίνονταν από έναν ξύλινο λόγο και
τους έλειπε το όραμα.

Ο Ανδρέας στη συνέχεια, την περίοδο του Ωνασείου, απογοητεύτηκε απ’ τον Κώστα,
είχε πάρα πολλά παράπονα απ’ τη συμπεριφορά του.

Τον χαρακτήρισε “αχάριστο”, όταν πληροφορήθηκε πως πρωταγωνιστούσε στο
παρασκήνιο για την παραίτηση και αντικατάστασή του. Αυτό που τον ενόχλησε δεν
ήταν η άποψή του ότι έπρεπε να παραιτηθεί, αλλά ο τρόπος που το μεθόδευε».

«Ο Ανδρέας πίστευε, πως ήταν το πιο αδικημένο στέλεχος του ΠΑΣΟΚ, απ’ την
εικόνα που του είχαν φιλοτεχνήσει τα ΜΜΕ. Πίστευε, πως ο Άκης είναι απ’ τα πιο
ικανά και έμπειρα στελέχη του Κινήματος με πετυχημένη θητεία και θεσμικό έργο
απ’ όποιο υπουργείο κι αν πέρασε.

Μα πάνω απ’ όλα ο Άκης ήταν ο πιστός φίλος και συνεργάτης και αυτό είναι που
βασικά χαρακτήριζε τη σχέση τους.

Πιστεύω, πως σ’ ένα μέρος της καρδιάς του είχε πάντα τον Άκη. Αν τον ρώταγες
“ποιος πιστεύεις, ότι δεν θα σε προδώσει ποτέ;”, στα δύο – τρία πρώτα ονόματα
που θα έλεγε θα ήταν ο Α. Τσοχατζόπουλος. Εκτιμούσε απεριόριστα την αφοσίωση
και την εργατικότητά του..

Κάποτε, μετά το 1993, ένας απ’ τους παλιούς φίλους του Ανδρέα του
εκμυστηρεύτηκε, ότι κατά βάθος ο Άκης έχει ένα παράπονο, που όμως, λόγω του
χαρακτήρα του, δεν θα το εκφράσει ποτέ, ότι δηλαδή δεν του έδωσε, διακριτικά
βέβαια, το “δαχτυλίδι”. Η απάντησή του ήταν:

­ Τον Άκη τον αγαπώ, τον εμπιστεύομαι και τον θεωρώ πιστό. Νομίζω, πως τον έχω
βοηθήσει. Αλλά δεν δύναμαι να ξεπεράσω ένα όριο, δεν είναι αυτός ο ρόλος μου.
Ούτε είναι του χαρακτήρα μου να προσφέρω δαχτυλίδια…»

«Τον Γεράσιμο Αρσένη τον εκτιμούσε ιδιαίτερα. Πίστευε πως έχει ικανότητες και
δυνατότητες που λίγοι διέθεταν. Ως οικονομολόγος είχε άποψη για τις
οικονομικές του γνώσεις, τις οποίες θεωρούσε σημαντικές. Εκτιμούσε ιδιαίτερα,
όπως έλεγε, την αναλυτική και συνθετική του ικανότητα. Θεωρούσε, επίσης, ότι
είχε πολύπλευρες γνώσεις και αυτό είναι πολύ καλό για ένα πολιτικό στέλεχος.

Για τέσσερα όμως χρόνια (1985-89) οι σχέσεις τους είχαν παγώσει. Ο Ανδρέας
ήταν σφόδρα ενοχλημένος από το γεγονός ότι ο Γερ. Αρσένης προχώρησε στην
ίδρυση κόμματος και ασκούσε οξύτατη κριτική στο ΠΑΣΟΚ και την πολιτική του.

Από το ’89 και μετά δεν βρέθηκαν αντιμέτωποι σε καμιά εσωκομματική
αντιπαράθεση. Ο Γερ. Αρσένης τον στήριζε και στο “Πεντελικό” και στην επιλογή
για τις επαναληπτικές εκλογές στη Β’ Αθήνας και αργότερα, στις επιθέσεις και
την αμφισβήτηση που δέχτηκε απ’ τους “τέσσερις”».

«Ήταν περίεργη η σχέση του Ανδρέα με τη Μελίνα. Τουλάχιστον στα δέκα χρόνια
που ήμουνα δίπλα του λίγες φορές θυμάμαι να συμφώνησαν πολιτικά.

Πιο πολλές ήταν οι διαφωνίες και οι κόντρες τους, με κορυφαία αυτή στο
“Πεντελικό”. Τότε η Μελίνα πήρε το μέρος του Κ. Λαλιώτη, με τον οποίο άλλωστε
είχε πάντα άριστη σχέση και ο Ανδρέας πικράθηκε και θύμωσε μαζί της.

Αλλά ο Ανδρέας ποτέ, είτε στις συζητήσεις που έκανε είτε στις επιλογές του,
δεν αντιμετώπισε τη Μελίνα πρωτίστως ως πολιτικό.

Την έβλεπε, την αντιμετώπιζε και την αγαπούσε ακριβώς γι’ αυτό που ήταν “Η
μεγάλη Μελίνα της ζωής, του έρωτα, του πολιτισμού, η πρέσβειρα της Ελλάδας στα
πέρατα της οικουμένης”».

«Ο Ανδρέας γνώριζε πως ο Γιώργος, όπως χαρακτηριστικά έλεγε, “θα υπερασπιστεί
τη διαφωνία του, αλλά δεν θα με υπονομεύσει, ούτε θα με αμφισβητήσει”.

Εκτιμούσε πολύ τις ικανότητες του Γ. Γεννηματά και πίστευε ότι είχε πετύχει
στα υπουργεία που πέρασε. Θεωρούσε ότι, πέραν της εμβέλειας που αναμφισβήτητα
διέθετε εντός του ΠΑΣΟΚ, είχε και μια αξιοθαύμαστη “διείσδυση” και στους
άλλους κομματικούς χώρους αλλά και στο σύνολο της ελληνικής κοινωνίας.

Αν κάτι του κατελόγιζε πολιτικά, ήταν ότι τον θεωρούσε πολύ “οικουμενικό”, ότι
τον χαρακτήριζε μια τάση να “στρογγυλεύει”.

… Δεν ξέχασε, ποτέ, ο Ανδρέας τη στήριξη που του παρέσχε στο “Πεντελικό”».

«Ο Ανδρέας πάντα έλεγε με περηφάνια, πως ο Γ. Αλευράς συνήθιζε να τον αποκαλεί
“καπετάνιο”.

Αυτό του άρεσε ιδιαίτερα, γιατί πάντα ισχυρίζονταν πως “αν δεν γινόμουν
πολιτικός, θα ήθελα να γίνω καπετάνιος”.

Ο Γ. Αλευράς ήταν μαζί του, φίλος και σύντροφος, απ’ την περίοδο που ο Ανδρέας
έκανε τα πρώτα του πολιτικά βήματα στην Ελλάδα.

Την αναπολούσε με συγκίνηση εκείνη την εποχή, τους δημοκρατικούς αγώνες, τα
πρώτα σκιρτήματα για “αριστερά” και «σοσιαλισμό”».

«”Άμα θέλεις να σκάσεις γάιδαρο, βάζεις τον Απόστολο”. Ήταν η έκφραση που με
χιούμορ και αγάπη χρησιμοποιούσε ο Ανδρέας για τον Απ. Κακλαμάνη, θέλοντας να
πει πως υποστηρίζει πάντα τις απόψεις του με τόση επιμονή και υπομονή, όσο
κανείς άλλος.

Ήταν φανατικός θαυμαστής του Απ. Κακλαμάνη στις τηλεοπτικές και
κοινοβουλευτικές “μονομαχίες” του, κυρίως με στελέχη της Ν.Δ. Ακριβώς μ’ αυτή
την επιμονή και υπομονή που τον διέκρινε έβγαινε κατά κανόνα κερδισμένος και
όπως έλεγε ο Ανδρέας “δεν αφήνει τίποτα να πέσει κάτω”.

Στον Απόστολο αναγνώριζε επίσης ως βασικό προσόν την εντιμότητα, την
καθαρότητα, την αποφυγή κάθε παρεξηγήσιμης σχέσης με εκδοτικά και οικονομικά συμφέροντα».

«Στο πρόσωπο του Δημ. Τσοβόλα ο Ανδρέας έβλεπε πάντα τον έντιμο, ασυμβίβαστο
αγωνιστή, που μαχόταν για τις αρχές του δίχως να υπολογίζει το πολιτικό
κόστος, δίχως να παίρνει υπόψη του ότι απέναντί του μπορεί να υπήρχαν πολλά
και μεγάλα συμφέροντα.

Αυτή η εκτίμηση δεν άλλαξε ακόμα και όταν, μετά τις εκλογές του ’93, οι
σχέσεις τους πέρασαν από διακυμάνσεις.

Ο Ανδρέας δεν αποδέχτηκε ποτέ τις κατηγορίες για “λαϊκισμό”, “ξεπερασμένη
νοοτροπία”, “δογματισμό”, που εκτόξευαν εναντίον του Δημ. Τσοβόλα πολλοί
σύντροφοί του.

Ακόμα και σε περιόδους που οι σχέσεις τους περνούσαν κρίση, δεν έπαψε να τον αγαπάει».

«… Το λιγομίλητο, το χαμηλότονο του Παπούλια “είναι αρκετές φορές προσόν σ’
αυτό τον ευαίσθητο χώρο, που απαιτεί ευαίσθητους χειρισμούς”, έλεγε.

Εκτιμούσε τη σταθερότητα των απόψεών του, σε αντίθεση με τον Θ. Πάγκαλο, που,
κατά τον Ανδρέα, διακρινόταν από το ευμετάβλητο θέσεων και απόψεων. Αν στον
Πάγκαλο εμπιστευόταν χειρισμούς σε θέμα Ε.Ε., στον Παπούλια εμπιστευόταν να
χειρίζεται τα άλλα θέματα εξωτερικής πολιτικής. Του ανέθετε μάλιστα ειδικές,
λεπτές “αποστολές”».

«Ο Ανδρέας, εκτός απ’ την εξαιρετική εκτίμηση προς τις ικανότητές του, δεν
ξεχνούσε ποτέ ότι πράγματι ο Β. Βενιζέλος ήρθε κοντά στον ίδιο και το ΠΑΣΟΚ
στην πιο δύσκολη περίοδο, τότε που είχαν ανάγκη στήριξης και ο Ανδρέας
“μέτραγε τους φίλους του”. Τον στήριξε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο και
πολιτικά και προσφέροντας τις νομικές γνώσεις του, αν και είχαν διαφωνήσει στο
θέμα του ορισμού συνηγόρων στο Ειδικό Δικαστήριο (ο Βενιζέλος είχε την άποψη
ότι ήταν απαραίτητη η παρουσία συνηγόρων)».

«Είναι ένας ευπατρίδης της πολιτικής, απ’ τους τελευταίους που έχουν
απομείνει. Έντιμος, ακέραιος, δεν σηκώνει μύγα στο σπαθί του σε θέματα που
θίγουν την αξιοπρέπειά του. Ευαίσθητος σε θέματα πολιτικής τάξης, ικανός
πολιτικός και ασυμβίβαστος μαχητής. Είναι βέβαια λίγο sui generis, θέλει
ειδική μεταχείριση, αλλά αυτά είσαι υποχρεωμένος να τα παραβλέψεις μπροστά στα
πολιτικά και ανθρώπινα προσόντα του».

«Η απόφαση του Ανδρέα για παραίτηση ήταν δική του. Δεν του την επέβαλε κανείς,
ούτε άμεσα ούτε έμμεσα. Αλλά αυτός στον οποίο “ακούμπησε” πολιτικά για να
διαμορφώσει άποψη και εικόνα ώστε να αποφασίσει, ήταν ο Αντώνης Λιβάνης. Από
μένα είχε την ψυχολογική και συναισθηματική στήριξη που χρειάζονταν.

Αλλά ο Αντώνης Λιβάνης ήταν, στη συνέχεια, από τους ελάχιστους που συνέχισαν
με αγάπη να είναι κοντά μας, όταν τα φώτα χαμήλωσαν, οι επισκέψεις αραίωσαν
και οι περισσότεροι εκ των “επωνύμων” δεν εύρισκαν πια λόγο να περνάνε απ’ το
Ωνάσειο, μετά τις 15 Γενάρη του ’96…».

* ΓΙΑ ΧΥΤΗΡΗ«Η ηρεμία και η γλυκύτητά του άρεσαν στον Ανδρέα. Ο ίδιος ο
Τηλέμαχος έλεγε πως “εγώ έγινα πολιτικός απ’ τον πρόεδρο”. Αλλά ο πρόεδρος δεν
είχε τύψεις που τον “έκλεψε” απ’ την ποίηση, γιατί στο πρόσωπό του βρήκε έναν
καλό συνεργάτη.

Όχι πως ήταν πάντα ανέφελη η σχέση τους.

Δύο τουλάχιστον φορές, η μία ήταν μετά το “Πεντελικό”, χρειάστηκε να παρέμβει
ο Αντ. Λιβάνης για να τον κρατήσει κοντά του ο Ανδρέας».

«Στενοχωριόταν και πικραινόταν όταν ο Γιώργος ήταν αυτός που του ζητούσε να
αποσυρθεί απ’ την πολιτική, όπως συνέβη το 1989.

Ήταν γι’ αυτόν μεγαλύτερο το χτύπημα όταν του το ζητούσε ο γιος του.

Νομίζω πως ακριβώς για να προστατέψει τη σχέση τους αρνήθηκε κάθε συζήτηση
μαζί του στο Ωνάσειο για την παραίτησή του.

Για τον ίδιο λόγο πιστεύω πως απέφυγε και μετά την έξοδό του απ’ το Ωνάσειο να
συζητήσει μαζί του πολιτικά. Δεν ήταν ευχαριστημένος απ’ τη στάση του μετά την
εκλογή του νέου πρωθυπουργού».

«”Είναι δύσκολος χαρακτήρας ο Ευάγγελος, αλλά είναι μαχητής, αγωνιστής,
έντιμος, φανατικός της ενότητας της δημοκρατικής παράταξης”, συνήθιζε να λέει
γι’ αυτόν ο Ανδρέας.

Η μαχητικότητά του και η διαρκής υποστήριξη της ενότητας της παράταξης, ακόμα
κι όταν γίνονταν με την ιδιόμορφη έκφραση του Ευάγγελου Γιαννόπουλου, ήταν που
εκτιμούσε ιδιαίτερα ο Πρόεδρος. Υπήρξαν εποχές, που μόνο αυτός είχε απομείνει
να τον υποστηρίζει».