ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Κρίση των συνδικάτων

«Οι ψίθυροι για τον θάνατό μου είναι υπερβολικά διογκωμένοι», σχολίαζε ο Μ.
Τουέν. Το εντυπωσιακό απεργιακό κίνημα του Δεκέμβρη ’95 στη Γαλλία, η
ικανότητα αντίστασης των συνδικάτων στη Γερμανία ή η ανθεκτικότητα του
σουηδικού συνδικαλιστικού κινήματος, του ισχυρότερου στον κόσμο, υπενθυμίζουν
ότι ο πολλάκις αναγγελθείς θάνατος της εργατικής τάξης δεν έχει ακόμη επιτελεσθεί.

Ωστόσο, το συνδικαλιστικό κίνημα έχει εξασθενήσει και συχνά έχει υποστεί (ΗΠΑ,
Μ. Βρετανία) ισχυρά πλήγματα. Τα συνδικάτα ως εθνικοί – λαϊκοί θεσμοί έχουν
χάσει την αίγλη τους, έχουν χάσει το παλαιό οργανωτικό τους βάθος, ενώ έχει
μειωθεί η ικανότητά τους να επηρεάζουν, και σε ορισμένες χώρες να
συνδιαμορφώνουν, τη μακρο-οικονομική πολιτική.

Η εργατική τάξη συγκρινόμενη με τον εαυτό της, με το δικό της παρελθόν,
εμφανίζεται διαιρεμένη, αν όχι πολυδιασπασμένη. Η διαμόρφωση διαφορετικών ­
και ανταγωνιστικών ­ συνδικαλιστικών εκπροσωπήσεων του ιδιωτικού και δημόσιου
τομέα, όπως και η διαίρεση ανάμεσα σε έναν κεντρικό πυρήνα «σταθερής»
εργατικής δύναμης (με ασφάλεια εργασίας και πλήρη δικαιώματα) και σε μία
υποβαθμισμένη «περιφέρεια» (με ασταθή εργασία, χαμηλούς μισθούς και
περιορισμένα δικαιώματα) δυσχεραίνουν τη συγκρότηση ενός ενιαίου κινήματος των
μισθωτών. Επίσης, η επέλαση του ατομικισμού αποδιαρθρώνει τους δεσμούς
αλληλεγγύης. Όσο είναι μύθος η θέση του «τέλους της ταξικής πάλης», άλλο τόσο
είναι μύθος η θέση ότι η σημερινή ενίσχυση των κοινωνικών ανισοτήτων οδηγεί
αναπότρεπτα στην επίταση της ταξικής σύγκρουσης.

Η κοινωνική ανισότητα που βιώνεται με εξατομικευμένο τρόπο παραμένει
αναμφίβολα ταξική ανισότητα, δεν παράγει όμως ταξική ενέργεια και ταξικά
αποτελέσματα, δηλαδή συγκροτημένες και ενεργητικές ταξικές αντιπαλότητες και
ταυτότητες. Σήμερα, τα στερεότυπα του «ταξικού εχθρού», αυτή η κατασκευασμένη
εικόνα του «άλλου» ως αντιπάλου και του «εμείς», ως αντιπάλου δέους στον
αντίπαλο, εξασθενούν. Οι γραμμές αναμέτρησης γίνονται ασταθείς, αβέβαιες και
θεσμοποιούνται ­ δηλαδή σταθεροποιούνται ­ πολύ δύσκολα. Οι συγκρουόμενες
ομάδες δεν είναι πια οι σχετικά σταθερές και συμπαγείς ομάδες του παρελθόντος.

Τα κοινωνικά μέτωπα συγκροτούνται πρόσκαιρα στη βάση συγκεκριμένων θεμάτων –
διεκδικήσεων και αντικαθίστανται γρήγορα από άλλα μέτωπα, εξίσου ασταθή και
εξίσου πρόσκαιρα. Το συντεχνιακό «ένστικτο», που τείνει να αποκλείσει όσους
δεν ανήκουν στην ίδια επαγγελματική κατηγορία, και το εθνοτικό «ένστικτο», που
τείνει να αποκλείσει τους «ξένους», ισχυροποιούνται. Οι πιο πάνω αλλαγές δεν
είναι, για να χρησιμοποιήσω μια εικόνα του Burke, απλές αλλαγές «στο στυλ του
παλαιού κτιρίου». Το συνδικαλιστικό κίνημα αλλάζει βαθιά.

Ωστόσο, παρά τη κρίση τους, τα συνδικάτα εξακολουθούν να αποτελούν δύναμη
πραγματικής ­ όχι απλώς ρητορικής ­ υπεράσπισης των μισθωτών. Στις ΗΠΑ, χώρα
με το πιο αδύνατο συνδικαλιστικό κίνημα στη Δύση, η αύξηση της
παραγωγικότητας, η αύξηση των επιχειρηματικών κερδών, η ισχυρότατη διείσδυση
στη διεθνή αγορά ή, πιο πρόσφατα, η σημαντική μείωση της ανεργίας (το υψηλό
επίπεδο της οποίας διατηρεί, σύμφωνα με την κλασική θεωρία, συμπιεσμένους τους
μισθούς) δεν εμπόδισαν ­ σε αντίθεση με τις προβλέψεις της νεοφιλελεύθερης
ανάλυσης ­ τη μείωση του συνολικού επιπέδου των εργατικών μισθών.

Συγχρόνως, σε χώρες με αδύνατα ή μέτριας ισχύος συνδικάτα, όπως ο Καναδάς, η
Ιαπωνία, η Ολλανδία ή η Γαλλία, ο ρυθμός αύξησης των μισθών υπολείπεται του
ρυθμού αύξησης της παραγωγικότητας (περίοδος 1960-90). Αντιθέτως, σε χώρες
ισχυρού συνδικαλισμού (Σουηδία, Αυστρία, Γερμανία) παρατηρήθηκε ότι η αύξηση
της παραγωγικότητας μεταφράζεται άμεσα σε αύξηση του επιπέδου των μισθών, και
μάλιστα, εάν εξαιρεθούν άλλοι παράγοντες, ο ρυθμός αύξησης των μισθών
υπερβαίνει, ακόμη και μετά το 1974, τον ρυθμό αύξησης της παραγωγικότητας.

Τα στοιχεία αυτά δείχνουν πως τα ισχυρά συνδικάτα, χωρίς να αποτελούν τον
στιβαρό πόλο ισχύος του παρελθόντος, εξακολουθούν να είναι μία αποτελεσματική
δύναμη προώθησης της αλληλεγγύης μεταξύ των μισθωτών αλλά και της δικαιοσύνης
στο εσωτερικό της κοινωνίας. Δύναμη όμως που διαπνέεται από το σύνδρομο της
οπισθοφυλακής και τη νοοτροπία του απειλούμενου φρουρίου. Τα συνδικάτα
στερούνται του σχεδίου, των ιδεών και εκείνης της «επιθετικής ενόρασης» που θα
τους επέτρεπαν, στις σημερινές δυσμενείς συνθήκες, να ξαναγίνουν αυτό που ήταν
πάντα: πηγή νεωτερισμού, δύναμη ανανέωσης των κοινωνιών.

Ο Γεράσιμος Μοσχονάς είναι επίκουρος καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.