Όταν η δολοφονία βαφτίστηκε ευθανασία…

Ζούμε αναμφισβήτητα μια εποχή τόσο ιδιόμορφα σκληρή, που η ευαισθησία μας,
ατομική και συλλογική, έχει προ καιρού αμβλυνθεί. Τη μεγαλύτερη ήττα την έχουν
υποστεί οι λέξεις, που κάποτε ήταν τα οχήματα των ελπίδων μας, του μέλλοντός
μας: Αριστερά, σοσιαλισμός, φεμινισμός, ανθρωπισμός…

ΗΡΘΕ λοιπόν από τις σκανδιναβικές χώρες η είδηση που επιχείρησε να δώσει τη
χαριστική βολή στις ευγενούς καταγωγής λέξεις ευγονική και ευθανασία. Γιατί
έτσι εξακολουθούν να ονομάζουν εκεί κάποιοι, μισό αιώνα μετά την ήττα του
ναζισμού, την αυθαίρετη στείρωση ανθρώπων με «ύποπτα» γονίδια και την
αυθαίρετη θανάτωση ανθρώπων με «ύποπτο» ιατρικό ιστορικό.

Πρέπει να σημειώσω σε αυτό το σημείο ότι ο ευφημισμός επιστρατεύτηκε ήδη από
την εποχή του Χίτλερ για να μεταμφιέσει μια βάρβαρη επιχείρηση: το ρατσιστικό
ξεκαθάρισμα του γερμανικού λαού. Όλα τα προγράμματα θανάτου είχαν μπροστά την
κωδική λέξη sonder, δηλαδή ειδικό. Τη θανάτωση των Εβραίων, ας πούμε, την
ονόμαζαν sonderbehandlung, δηλαδή ειδική μεταχείριση.

Ο Χίτλερ φωτογραφημένος με τα παιδιά των συνεργατών του

Πολλοί άνθρωποι, ακόμα και το στενότατο περιβάλλον του Φύρερ, δεν κατάλαβε
παρά πολύ αργά το σκοτάδι που κρυβόταν πίσω από την ευγενική αυτή ορολογία.

Η «ΠΡΟΒΑ»

Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Στη Γερμανία η πρόβα τζενεράλε για
τον θάνατο εκατομμυρίων Εβραίων έγινε με τους Γερμανούς και Αυστριακούς
ασθενείς, που δολοφονήθηκαν σύμφωνα με το πρόγραμμα «ευθανασίας». Γι’ αυτούς
λειτούργησαν αρχικά οι πρώτοι θάλαμοι αερίων και στη συνέχεια το know how
εφαρμόστηκε και στα στρατόπεδα θανάτου της Ανατολικής Ευρώπης. Η λογική
άλλωστε ήταν πανομοιότυπη: να ξεκαθαρίσουμε τον γερμανικό λαό από ό,τι σκίαζε
τη γενετική του καθαρότητα.

Ο αγώνας της καθαρής, ανώτερης φυλής άρχισε λίγες μόνο εβδομάδες από τη στιγμή
της αναρρίχησης του Χίτλερ στην εξουσία. Στις 14 Ιουλίου του 1933 δημοσιεύτηκε
ο νόμος «για το σταμάτημα της διάδοσης κληρονομικών ασθενειών». Ακολούθησαν
μια σειρά νόμων «για την προστασία του γερμανικού αίματος και της τιμής», που
αφορούσε σε όλους όσοι κρίνονταν «ατελείς Γερμανοί». Αυτό σε ρεαλιστική γλώσσα
σήμαινε ότι άρχισαν να πραγματοποιούνται από τις αρχές του 1934 αναγκαστικές
εκτρώσεις και στειρώσεις σε μεγάλες ομάδες «ατελών Γερμανών». Αυτοί ήταν
συνήθως ζευγάρια όπου ο ένας ή και οι δύο σύζυγοι υπέφεραν από κάποιο
κληρονομικό νόσημα.

Στη συνέχεια ήρθε και η ώρα της δολοφονίας των αρρώστων, που βαφτίστηκε
ευθανασία. Αυτό το μέτρο ο Χίτλερ το σκέφτηκε καλά. Φοβόταν την αντίδραση του
κόσμου ­ ειδικά για τις δολοφονίες παιδιών ­ γι’ αυτό και ήθελε να το
παρουσιάσει όσο πιο ανώδυνα γινόταν, έτσι ώστε η σκληρότητα να περάσει στις
μάζες ως ανθρωπισμός. Ο μεγαλύτερος εφιάλτης του ήταν η πιθανή αντίδραση της εκκλησίας.

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ

Αυτός ήταν και ο κυριότερος λόγος που μετέθεσε την έναρξη εφαρμογής του
προγράμματος μέχρι να ξεσπάσει ο πόλεμος. Όπως εξομολογήθηκε στους στενούς
συνεργάτες του, πίστευε ότι τότε και η κοινή γνώμη θα είναι συνεπαρμένη και οι
ιερείς θα είναι δυσκολότερο να οργανώσουν αντίσταση. Φρόντισε όμως, όπως
είπαμε, να προετοιμάσει προσεκτικά το έδαφος, ώστε να γίνουν δεκτά τα
απάνθρωπα μέτρα. Στην αρχή άφησε να διαρρεύσει ότι χιλιάδες μητέρες
απευθύνθηκαν προσωπικά σε αυτόν, ζητώντας μια κάποια λύση για το ανίατο
πρόβλημα του παιδιού τους. Τις σοκαριστικές λεπτομέρειες τις γνώριζαν λίγοι.
Οι πολλοί έμαθαν ότι ο Φύρερ προσωπικά πήρε αυτήν τη δύσκολη απόφαση για να
γλιτώσει τις αθώες ψυχές από το μαρτύριο.

Για την ψυχολογική προετοιμασία του πληθυσμού της Γερμανίας υπέρ της λεγόμενης
ευθανασίας γυρίστηκαν επίσης προπαγανδιστικές ταινίες. Η πιο γνωστή από αυτές
ήταν η πολυσυζητημένη ταινία «Κατηγορώ» (Ich klage). Νομίζω ότι περιττεύει να
τονίσουμε ότι οι γονείς των παιδιών με ειδικές ανάγκες ποτέ δεν ξεγελάστηκαν
από καμία προπαγάνδα, όσο περίτεχνη και αν ήταν αυτή. Απόδειξη είναι ότι
έπαιρναν μαζικά τα παιδιά τους και τα έκρυβαν μόλις μαθεύτηκε από στόμα σε
στόμα το απίστευτο σχέδιο του Χίτλερ. Ειδοποιούσαν ο ένας τον άλλον, παρά τους
κινδύνους που έκρυβε η πράξη τους, για να σωθούν όσο το δυνατόν περισσότερα
ανυπεράσπιστα υποψήφια θύματα.

Ο ΓΙΑΤΡΟΣ

Ο δόκτωρ Κ. Brandt στο μέτωπο

Επικεφαλής του προγράμματος τοποθετήθηκε το 1939 ο διαβόητος πια δόκτορας Karl
Brandt, ο προσωπικός γιατρός του Χίτλερ. Όσοι τον γνώρισαν τον περιγράφουν ως
πολύ καλλιεργημένο άτομο, έξυπνο και χαρισματικό. Επιπλέον, ήταν και
εξαιρετικός χειρουργός. Οι περισσότεροι φίλοι και γνωστοί του δεν γνώριζαν τι
ακριβώς έκανε ­ ούτε η ίδια η γυναίκα του! Όταν αποκαλύφθηκαν όλα, στις
λεγόμενες δίκες των γιατρών, που ακολούθησαν τη μεγάλη δίκη της Νυρεμβέργης,
δεν πίστευαν ότι αυτός ο καλλιεργημένος άνθρωπος δολοφόνησε σωματικά και
ψυχικά ανάπηρα παιδιά και ενηλίκους ­ για να μην αναφερθούμε στα απάνθρωπα
πειράματα πάνω σε αιχμαλώτους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Το χειρότερο είναι
ότι ο ίδιος ο Brandt επένδυσε πολλά σε αυτό το πρόγραμμα, χωρίς ποτέ να
αναρωτηθεί για το ηθικό μέρος του. Το παραδέχτηκε κι ο ίδιος πριν από τον
απαγχονισμό του. Η μόνη αντίρρηση που έφερε στον Χίτλερ αφορούσε στη θανάτωση
των θυμάτων με αέριο. Αυτός υποστήριξε ότι έπρεπε τα θύματα να θανατώνονται με
ένεση και από ιατρικό προσωπικό, αφού επρόκειτο περί ιατρικού προγράμματος.
Περιττό να σημειώσω ότι η υπόδειξή του αγνοήθηκε από τον Φύρερ που τη θεώρησε
πολύ περιπεπλεγμένη και πολυέξοδη.

Η εξουσιοδότηση του Χίτλερ για την ευθανασία των «αρρώστων» είχε το θλιβερό
προνόμιο να είναι η μοναδική γραπτή διαταγή θανάτου που έδωσε. Τις άλλες
φρόντισε να τις δώσει προφορικά. Γράφτηκε σε χαρτί με το σήμα του Φύρερ και
μεταχρονολογημένη ημερομηνία 1 Σεπτεμβρίου 1939 για να συνδυαστεί με την
κήρυξη του πολέμου. Η διαταγή δόθηκε στον Philip Bouhler, επικεφαλής του
γραφείου που ρύθμιζε τα θέματα που ενδιέφεραν προσωπικά τον ίδιο τον Φύρερ. Ο
Bouhler σε συνεργασία με τους απεχθείς αξιωματούχους των SS V. Brack Werner
και Blankenburg και ομάδα τριών γιατρών και ψυχιάτρων ανέλαβαν να εφαρμόσουν
την απίστευτη διαταγή εξόντωσης όλων των ανυπεράσπιστων. Ο μηχανισμός,
άλλωστε, ήταν σε λειτουργία από μήνες. Με τη φροντίδα πάντα του ίδιου του
προσωπικού γραφείου του Χίτλερ είχαν καταρτιστεί λίστες των γερμανικών και
αυστριακών ιδρυμάτων που φιλοξενούσαν ψυχικά αρρώστους. Έτοιμα ήταν επίσης και
τα τρία από τα δώδεκα συνολικά ινστιτούτα ευθανασίας που λειτούργησαν
στελεχωμένα με 9 διάσημους ψυχιάτρους, παθολόγους και παιδιάτρους.

Η ομάδα αυτή σύντομα ονομάστηκε Charitable foundation for Institutional Care
(ένας άλλος ευφημισμός που επεκτάθηκε σύντομα και στα στρατόπεδα θανάτου στην Πολωνία).

ΑΔΙΑΦΟΡΙΑ

Το πρόγραμμα εφαρμόστηκε ανεμπόδιστα και επίσημα μέχρι το καλοκαίρι του 1941.
Η κοινωνία κατάλληλα προετοιμασμένη από την προπαγάνδα αδιαφορούσε. Η σιωπηλή
συνενοχή της κοινωνίας άλλωστε είναι αυτή που επιτρέπει τις μεγαλύτερες
αγριότητες. Σας αναφέρω πολύ χαρακτηριστικά ένα σχέδιο που συζητήθηκε εκείνη
την εποχή για την αντιμετώπιση των Εβραίων. Θα συγκέντρωναν 200 – 300 πρόσωπα
μαζί σε αίθουσες, με τη δικαιολογία ότι έπρεπε να συμπληρώσουν κάποια έντυπα
και θα τους βομβάρδιζαν εν αγνοία τους με ακτίνες Χ. Δύο, τρία λεπτά ήταν
αρκετά για τη στείρωση 300 ατόμων, δηλαδή σε μία ημέρα θα μπορούσαν να
στειρωθούν 3.000 – 4.000 Εβραίοι. Η ιδέα θεωρήθηκε εξαιρετική, αλλά δεν
εφαρμόστηκε ποτέ. Ο Χίτλερ πίστευε ότι μετά την κατάκτηση της Ανατολικής
Ευρώπης, όπου ζούσαν πολύ μεγάλοι αριθμοί Εβραίων, η μοναδική ρεαλιστική λύση
για να απαλλαγούν απ’ αυτούς ήταν η εξόντωση!

Σήμερα είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς πως προτάσεις σαν κι αυτή
συζητιόνταν σοβαρά από ανθρώπινα όντα. Όμως τότε οι μαζικές δολοφονίες
γίνονταν χωρίς καμία σοβαρή διαμαρτυρία. Η μοναδική δημόσια διαμαρτυρία που
υπήρξε ήταν η περίφημη λειτουργία του επισκόπου Galen στον καθεδρικό ναό του
Μονάχου στις 3 Αυγούστου του 1941 υπέρ των αθώων θυμάτων. Αυτή η λειτουργία
μπορούμε να πούμε ότι ήταν θαυματουργή. Ανάγκασε τον Χίτλερ να δώσει ένα
επίσημο τέλος στο αποτρόπαιο πρόγραμμα ­ αν και στην πράξη το συνέχισε με
μεγάλη μυστικότητα.

Τον Απρίλιο του 1945 ο Χίτλερ συνέλαβε τον επικεφαλής του προγράμματος,
Brandt, και τον πέρασε από στρατοδικείο με την κατηγορία της ηττοπάθειας. Το
«αμάρτημά» του ήταν ότι μετέφερε την οικογένειά του σε ασφαλές μέρος όταν
πλησίαζε η ήττα. Τον καταδίκασε μάλιστα και σε θάνατο, αλλά δεν πρόλαβε να
εκτελέσει την ποινή. Ο γιατρός τού θανάτου ξανακαταδικάστηκε σε θάνατο μετά το
τέλος του πολέμου και κρεμάστηκε το 1948 στη φυλακή του Landsberg. Το θλιβερό
φαινόμενο όμως δεν έλαβε τέλος. Ακόμα και μετά τις αποκαλύψεις όλων των
διαστάσεων της τερατωδίας αυτής, υπάρχουν άνθρωποι που υπερασπίζουν το
πρόγραμμα ευθανασίας. Άνθρωποι που υποστηρίζουν ότι το μέλλον δικαίωσε τον
Χίτλερ. Όλη η ανθρωπότητα, λένε, μιλάει σήμερα για την ευθανασία (!). Ελπίζω
να μην ακούσουμε αυτό το επιχείρημα όταν θα διαλευκανθεί το τι ακριβώς έγινε
στις σκανδιναβικές χώρες.

Η Λένα Διβάνη είναι επίκουρος καθηγήτρια της Διπλωματικής Ιστορίας στη
Νομική Σχολή Αθηνών.