ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Πολιτικός συνδικαλισμός

Ιστορικά, το συνδικαλιστικό κίνημα υπήρξε φορέας υπεράσπισης των τομεακών
εργατικών συμφερόντων και ταυτόχρονα, φορέας κοινωνικής δικαιοσύνης, δύναμη
συντεχνιακή και δύναμη αλληλεγγύης. Η βαθμιαία αύξηση της ισχύος του τού
επέτρεψε να καθιερωθεί ως θεσμός εθνικής εμβέλειας και σημασίας.

Στην Ευρώπη, τα συνδικάτα υπήρξαν ισχυροί λαϊκοί και εθνικοί θεσμοί που
επέκτειναν την επιρροή τους πέραν του στενού ορίζοντα του εργοστασίου:
κατέκτησαν το δικαίωμα να ομιλούν στο όνομα του «γενικού καλού», επεβλήθησαν
σαν ηθική και οργανωτική δύναμη ικανή και δικαιούμενη να (συν)διαχειρίζεται το
εθνικό συμφέρον.

Η συμμετοχή των συνδικάτων, ως αναγνωρισμένων από το κράτος συνυπεύθυνων
εταίρων (μαζί με την εργοδοσία και την κυβέρνηση) στη διαδικασία λήψης
οικονομικών αποφάσεων, ο επονομαζόμενος πολιτικός συνδικαλισμός, ήταν συνέπεια
της ισχύος των μισθωτών. Άλλωστε, μόνο στις χώρες που η εργατική τάξη ήταν
ισχυρή ανεπτύχθησαν τέτοιοι θεσμοί (κυρίως Σκανδιναβία, Αυστρία, Γερμανία).
Βέβαια, αυτή η συμμετοχή στους θεσμούς πουθενά δεν οδήγησε ­ ούτε θα μπορούσε
να οδηγήσει ­ στην κατάργηση του καπιταλισμού. Ευνόησε, όμως, τα συμφέροντα
των εργαζομένων και ενίσχυσε τη θέση τους στην κοινωνία. Στο πλαίσιο της
«τριμερούς συνεννόησης» η ταξική πάλη χάνει αναμφίβολα την επαναστατική
δυνητικότητά της, επιβάλλεται όμως ως κεντρικό στοιχείο της κανονικής
καθημερινής λειτουργίας του οικονομικού και πολιτικού συστήματος. Το σύστημα
στηρίζει τη λειτουργία και την οργάνωσή του στο «ταξικό πνεύμα», θέτει στο
κέντρο του το κοινωνικό ζήτημα, αναδεικνύει ­ και δεν κρύβει ­ τα ταξικά
συμφέροντα, τα θεσμοποιεί, παίρνει σημαντικές αποφάσεις μέσω αυτών. Κατά
ειρωνικό τρόπο, τα ταξικά μέτωπα ενισχύονται ενώ οι μετωπικές ταξικές
συγκρούσεις εξασθενούν.

Σήμερα, η διεθνοποίηση των οικονομιών, η εξασθένηση του συνδικαλιστικού
κινήματος, όπως επίσης ­ και προπάντων ­ η νέα αυτοπεποίθηση της εργοδοσίας,
θέτουν παντού σε αμφισβήτηση τους εθνικούς θεσμούς «τριμερούς συνεννόησης». Η
εργοδοσία, περισσότερο ισχυρή από ποτέ, τείνει να εγκαταλείψει την εθνική
μεγα-σκηνή διαπραγμάτευσης και μεταφέρει το κοινωνικό ζήτημα στο εσωτερικό της
επιχείρησης ή σε τομεακό επίπεδο, όπου, λόγω της υψηλής ανεργίας, έχει την
απόλυτη πρωτοκαθεδρία. Ο ρόλος της «κεντρικής ρύθμισης» περιορίζεται, άρα και
ο ρόλος της πολιτικής, προς όφελος της αγοράς.

Μία ισχυρή τάση του εργατικού και αριστερού κινήματος, που βρίσκει τις ρίζες
της στον Λένιν, την Λούξεμπουργκ και, κυρίως, στον Τρότσκι και στον Γκράμσι,
υπήρξε πάντα αντίθετη στις συλλογικές διαπραγματεύσεις, διότι περιορίζουν την
μαχητικότητα της «βάσης» και ενδυναμώνουν τον ρόλο της «συντηρητικής»
συνδικαλιστικής γραφειοκρατίας. Είναι αναμφίβολο ότι η συμμετοχή στους θεσμούς
«συνεννόησης» έχει πάντα και μία ισχυρή συντηρητική όψη. Ωστόσο, οι
κατακτήσεις του εργατικού κινήματος υπήρξαν αποτέλεσμα της δύναμής του, που
συχνότατα ξεδιπλώνεται στις απεργιακές κινητοποιήσεις, και όχι των μεθόδων
δράσης. Το συνδικαλιστικό κίνημα προώθησε τους στόχους του μόνον όταν ήταν
δυνατόν και υπό την απειλή της δύναμης: είτε μέσω κεντρικής διαπραγμάτευσης
από καλά οργανωμένα και μαζικά συνδικάτα (που είχαν το όπλο της απεργίας «παρά
πόδα») είτε μέσω απεργιακών κυμάτων, μέσω δηλαδή μεγάλης κλίμακας
κινητοποιήσεων. Οι μεμονωμένες απεργίες, όσο επιτυχημένες και αν ήταν, δεν
τροποποίησαν ποτέ ριζικά τους συσχετισμούς δύναμης.

Πολλοί, σήμερα, θεωρούν ότι η αναζωογόνηση του εξασθενημένου σινδικαλιστικού
κινήματος προϋποθέτει την επιστροφή στον μαχητικό συνδικαλισμό του χώρου
εργασίας. Ωστόσο, στην παρούσα περίοδο, το πεδίο σύγκρουσης «επιχείρηση» είναι
κατ’ εξοχήν ευνοϊκό για την εργοδοσία και ακραία δυσμενές για τους μισθωτούς.
Το σινδικαλιστικό κίνημα έχει συμφέρον να παραμείνει «πολιτικό». Έχει συμφέρον
να αμφισβητήσει την απόλυτη αρμοδιότητα του κράτους και να διεκδικήσει τη
συμμετοχή του στη λήψη οικονομικών αποφάσεων. Έχει συμφέρον να χρησιμοποιήσει
την «ιδεολογία του εθνικού συμφέροντος» και το όπλο της κοινής γνώμης ενάντια
στην λογική της γυμνής δύναμης που σήμερα ευνοεί την εργοδοσία και τις αγορές.
Η μεγαλύτερη ίσως αποτυχία του συνδικαλιστικού κινήματος θα ήταν (και σε ένα
βαθμό ήδη είναι) η μετατροπή του ­ και με τη δική του θέληση ­ από κίνημα
αλληλεγγύης σε εκπρόσωπο τομεακών διεκδικήσεων. Από εθνικό – λαϊκό θεσμό σε
απλή «ομάδα πίεσης», σε «υπηρεσία» υποστήριξης επιμέρους επαγγελματικών ταυτοτήτων.

Ο Γεράσιμος Μοσχονάς είναι επίκουρος καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο