Δένδρα και δάση

την Ευρώπη δεν έχουν εκλείψει τα ίχνη του παρελθόντος. Νησίδες του τεράστιου
αρχέγονου δάσους που κάποτε κάλυπτε από άκρου εις άκρον τη Γηραιά Ήπειρο
επιζούν ακόμη στη Σκανδιναβία, την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και τα
Βαλκάνια.

Οι μεγαλύτερες εκτάσεις βρίσκονται στη Φινλανδία, όπου το αρχέγονο δάσος του
Ούκο Κεκόνεν καλύπτει σχεδόν ένα εκατομμύριο στρέμματα.

Θύλακοι του αρχέγονου δάσους που κάλυπτε την Ευρώπη μετά την υποχώρηση των τελευταίων πάγων, πριν από 10.000 χρόνια.

Στην Ανατολική Ευρώπη το δάσος της κοιλάδας Μπερενίτσα της Λευκορωσίας, με
σκλήθρα, ερυθρελάτες, λεύκες και πεύκα που καταλαμβάνουν 200.000 στρέμματα,
και το δάσος της Μπιελοβίτσα στην Πολωνία, όπου υπάρχει ένας προστατευόμενος
αρχέγονος πυρήνας 12.500 στρεμμάτων, που περιβάλλεται από ένα τεράστιο
εκμεταλλεύσιμο δάσος 12,5 εκατομμυρίων στρεμμάτων. Εκεί, πριν από τρεις αιώνες
ζούσε ακόμη το ορόκ, ο πρόγονος των σημερινών βοοειδών, και σήμερα έχει
επανεισαχθεί ο ευρωπαϊκός βίσωνας. Απομονωμένες νησίδες αρχέγονου δάσους έχουν
απομείνει στη Σλοβακία, στα Καρπάθια, στα Πυρηναία και τα Απέννινα.

Στην Ελλάδα υπάρχει το παρθένο δάσος της Ζαγκραντένιας στη Ροδόπη, που
εκτείνεται σε 60.000 στρέμματα, σε υψόμετρο από 1.500 ώς 1.950. Βελανιδιές,
σκλήθρα, οξυές, έλατα, πεύκα, σημύδες, λεύκες, σφενδάμια, με αρκουδόβατους,
κουμαριές, βατόμουρα να φυτρώνουν ανάμεσά τους, νεκρά δέντρα, που δίνουν τροφή
σε μυριάδες έντομα, και ξέφωτα, που έχουν ανοίξει οι πυρκαγιές που προκάλεσαν
οι κεραυνοί και οι θύελλες, γεμάτα αγριολούλουδα, λύκοι, αγριόγατοι, αρκούδες,
ζαρκάδια και ένα πολύβουο πλήθος πουλιών, αλλά ελάχιστα ίχνη ανθρώπινης
παρουσίας: αυτή είναι η εικόνα του δάσους που γεννήθηκε όταν οι πάγοι
υποχώρησαν από το έδαφος της Ευρώπης, στο τέλος της τελευταίας παγετώδους
περιόδου, πριν από περίπου 10 χιλιάδες χρόνια. Η υποχώρησή του οφείλεται στο
χέρι του ανθρώπου. Κλιματικές αλλαγές, επιδημίες, πυρκαγιές δεν θα διατάραζαν
την ισορροπία του δασικού οικοσυστήματος. Όπως προκύπτει από τους θυλάκους που
έχουν απομείνει, το αρχέγονο δάσος δεν διαθέτει μόνο αντοχή στον χρόνο και
στις φυσικές πιέσεις, αλλά και μεγάλη ικανότητα στην ανακύκλωση όλων των
θρεπτικών ουσιών που χρειάζεται για να επιβιώσει. Το νερό της απορροής δεν
παρασύρει παρά μόνο τα ανόργανα συστατικά που πλεονάζουν στο έδαφος. Δείκτης
της πολυπλοκότητας του αρχέγονου δάσους είναι η μεγάλη του βιοποικιλότητα, ο
αριθμός δηλ. των ειδών και των ποικιλιών φυτών και ζώων που φιλοξενεί και η
μεγάλη γενετική ποικιλότητα των ατόμων που ανήκουν στο κάθε είδος. Νεκρά
δέντρα, έντομα, μύκητες δεν είναι ενοχλητικά παράσιτα, αλλά αναπόσπαστο μέρος
του βιολογικού κύκλου. Τα ξέφωτα ­ οι πληγές που αφήνουν οι φυσικές
καταστροφές και οι επιδημίες ­ είναι οι τόποι από όπου αρχίζει η αναγέννηση.

Παρθένο δάσος στη Ζαγκραντένια

Τα πρώτα ιερά των ανθρώπων ήταν τα ξέφωτα των δασών. Στα δένδρα κατοικούσαν οι
Δρυάδες, στις πυκνές συστάδες παραμόνευε ο τραγοπόδαρος Παν για να ενσπείρει
τον πανικό με το παίξιμο του αυλού του στα αδύναμα πλάσματα του δάσους, ενώ
στα ξέφωτα Φαύνοι και Σάτυροι κυνηγούσαν τις Νύμφες των πηγών. Τα δένδρα
μιλούσαν σε όσους ήξεραν να τα ακούν και μάντεις και ιερείς ζητούσαν να
επικοινωνήσουν με το θείο μέσω των δένδρων. Στη Δωδώνη, το θρόισμα των φύλλων
της Ιερής Βελανιδιάς έφερνε στους ανθρώπους τα μηνύματα του θεού και στα δάση
του Πηλίου κυνηγούσαν Κένταυροι. Όμως, το ειδύλλιο κάποτε τελείωσε. Ο μύθος
και η πραγματικότητα διαχωρίστηκαν οριστικά: τα δένδρα υπέκυψαν στο πελέκι των
ξυλοκόπων, τα πνεύματα κατέφυγαν κυνηγημένα στις σκοτεινότερες λόχμες και ο
παιχνιδιάρης Παν δεν άργησε να δανείσει τη μορφή του και τα τραγοπόδαρά του
στον Εξαποδώ των Χριστιανών. Το δέος έγινε φόβος και αποστροφή για την άγρια
φύση. Η φωτιά, που βοήθησε τις καλλιέργειες να επεκταθούν, ήταν ταυτόχρονα μια
μορφή εξορκισμού στο βάρβαρο, το ατιθάσευτο, το ακαλλιέργητο. Αυτό απωθήθηκε
σε όλο και πιο απόμακρες και δυσπρόσιτες περιοχές. Επέζησε όμως στα βαθύτερα
στρώματα της ανθρώπινης ψυχής. Ο θεωρητικός της ψυχολογίας του βάθους Karl
Jung, αναλύοντας τους μύθους, την ετυμολογία των λέξεων και τις γλωσσικές
μεταφορές, διαπίστωσε μια στενή σχέση ανάμεσα στην εικόνα του δένδρου και την
ανθρώπινη ψυχή. Το συνειδητό είναι ο κορμός, οι επιθυμίες αντιστοιχούν στα
κλαδιά, τα άνθη και τους καρπούς, το ασυνείδητο στις ρίζες. Αποκομμένες από
τις ρίζες οι επιθυμίες δεν τροφοδοτούνται με τους ζωτικούς χυμούς και δεν
ανθίζουν. Τότε ο άνθρωπος παραμένει λειψός και ανολοκλήρωτος.