Ειρήνη Παπά Υπάρχει κάποιος για μένα

Η Ειρήνη Παπά βρίσκεται ήδη στην Πομπηία. Για να παρουσιάσει σήμερα και αύριο
τη «Θεοδώρα» της. Σ’ ένα θέατρο που δυστυχώς δεν είναι έτσι όπως αγαπάει τα
θέατρα εκείνη («σαν αγκαλιές»). Προηγήθηκαν πολλές ώρες πρόβας στην Αθήνα για
να ετοιμάσει αυτή την παράσταση. Χαρά της, γιατί τις πρόβες τις αγαπάει
περισσότερο από τις παραστάσεις. Στις πρόβες τής αρέσει που μπαίνει στη
διαδικασία προσέγγισης του κειμένου και του ρόλου. Που στην αρχή είναι μόνο
μαύρα γράμματα «που τα μισείς». Και σιγά-σιγά «γίνεται λογική» και μετά στίξη.
Και μετά «συναισθηματική στίξη». Και φαίνεται ότι αυτό το ψάξιμο είναι που της
αρέσει. Γιατί η Ειρήνη Παπά, είτε παίζει είτε ζει είτε ερωτεύεται θέλει να
ψάχνει και να παίρνει την ευθύνη τού να λέει αλήθεια.

Η ΠΡΩΤΗ προσωπική επαφή που είχα μαζί της ήταν πολλά χρόνια πριν. Στην
Κωνσταντινούπολη, μέσα στην Αγιά Σοφιά, υποβλητική, να τραγουδάει, ή μάλλον να
ψιθυρίζει, το «Τη Υπερμάχω», για τα γυρίσματα της τηλεοπτικής εκπομπής
«Ρεπόρτερς». Η εικόνα ήταν μαγική, αν και ποτέ δεν κατάλαβα κατά πόσο η ένταση
και το βάθος ήταν αποτέλεσμα συναισθημάτων ή τεχνικής. Ίσως γιατί η Ειρήνη
Παπά θέλει να συνδυάζει και τα δύο στοιχεία στους ρόλους που ερμηνεύει. Στο
σχολείο της θέλει να μαθαίνεται «η τεχνική της τέχνης». Και από την άλλη, «στη
σκηνή επάνω, θέλεις δεν θέλεις, με τις μνήμες σου δουλεύεις. Με τις μνήμες του
σώματος, τα ρίγη σου. Όλα αυτά επανέρχονται την ώρα που τα ζητάς και το μυαλό θυμάται».

Στην ίδια πόλη, λίγες ώρες αργότερα, τη θυμάμαι να περιφέρεται μέσα στο Καπαλί
Τσαρσί, το μεγάλο παζάρι της Κωνσταντινούπολης και να δέχεται επιφωνήματα
θαυμασμού. Κυρίως από ομάδες Ιταλών τουριστών, που δεν πίστευαν ότι είχαν
μπροστά τους ζωντανή την Irene τους, την Ειρήνη Παπά. Ήταν το ίδιο υποβλητική
και επιβλητική και πίστευα ότι της άρεσε. Αλλά, στη σημερινή κουβέντα, το
ανατρέπει και αυτό. «Είναι υποδούλωση ο θαυμασμός. Μιμείσαι, κάνεις, ράνεις.
Δεν έμαθα ποτέ να θαυμάζω. Μόνο να εκτιμώ». Και δεν πασχίζει, λέει, να
κερδίσει το κοινό της. «Δεν υπάρχει λόγος να το κερδίσεις. Τη στιγμή που
μπορείς να συνεργαστείς μαζί του. Γιατί, αν κάθε φορά έχεις την αγωνία να
αρέσεις, ασφαλώς θα προσπαθήσεις να μάθεις όλα τα πράγματα που αρέσουν στον
πελάτη. Και αν γίνει αυτό, εσύ χάνεις τη δική σου έρευνα. Δεν ψάχνεις και δεν
παίρνεις την ευθύνη τού να λες αλήθεια».

Η Ειρήνη Παπά με τα 40 χρόνια («και βάλε») σ’ αυτή τη δουλειά, αντιδρά στην
ιδέα μια συνέντευξης με το «δεν ξέρω, δεν έχω τι να πω». Τελικά, σωστός
χείμαρρος, έχει να πει πολλά. Έστω και αν ξεκινάει την κουβέντα με μια μορφή
διαμαρτυρίας. «Δεν θα τολμούσα ποτέ να ρωτήσω έναν άνθρωπο στο δρόμο, αν
αγαπάει κάποιον, τι κάνει τις ώρες που δεν έχει δουλειά, τι γνώμη έχει για τα
πολιτικά. Εσύ, όμως, που παίζεις ένα ρόλο κι επειδή τους αρέσεις σ’ ένα ρόλο
που κάνεις, γίνεσαι αναγκαστικά κάποιος που πρέπει να απαντάει σε όποια
ερώτηση και αν είναι».

Το παίξιμο είναι, φαίνεται, στοιχείο του χαρακτήρα της. Μιλάει και παίζει
ρόλους. Μιμείται τα νιαουρίσματα της Μέριλυν Μονρό για να δείξει την αντίδρασή
της στις ψεύτικες εικόνες («το κακόμοιρο η Μέριλυν, τι ήταν; Την έφτιαξαν, ας
πούμε, ερωτική γυναίκα κι αυτή όλο ερωτικές αποτυχίες ήταν»). Κάνει την
δεσποινίδα του καλού κόσμου, για να δείξει πώς δεν ήταν («η φωνή μου δεν είχε
τσαλίμια και μ’ έβριζαν ότι δεν ήμουν καλή ηθοποιός. Και με φώναζαν και
τσολιά»). Αλλάζει τη φωνή της, την κάνει πιο βροντερή, για να δείξει πώς ο
Ροντήρης θύμωνε μαζί της στη σχολή, γιατί αρνιόταν να ακολουθήσει τον δικό του
τρόπο τονισμού («στη σχολή θα έπρεπε να αναπτύσσονται τα προσωπικά προσόντα
μιας φύσης, ενός ανθρώπου, και αργότερα ο ίδιος θα βάλει μια ωραία κορνίζα στο
κάδρο του»).

ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

Στο σχολείο που ονειρεύεται εδώ και 25 χρόνια και που τώρα πια κοντεύει να
πραγματωθεί στην οδό Πειραιώς, «στην καρδιά του κόσμου», τα θέλει διαφορετικά
τα πράγματα. Δεν θέλει, για παράδειγμα, οι μαθητές να νιώθουν όπως εκείνη «σαν
να ξαπλώνω στο κρεβάτι του Προκρούστη». Όπου Προκρούστες ήταν οι εκάστοτε
μεγάλοι καθηγητές της, που «ευτυχώς ήταν παρά πολλοί κι έτσι δεν έχασα πόδια
και κεφάλι. Πήρα μια γεύση από τις ερμηνείες της κάθε ψυχής και κατάλαβα ότι
μπορείς με τη δική σου μνήμη και τη δική σου επιλογή να μιλήσεις σ’ έναν
άνθρωπο. Γιατί, αυτό κάνεις πάνω στη σκηνή». Σ’ αυτό το σχολείο, που στήνεται
από ανθρώπους που το αγαπούν πολύ, η τεχνική της τέχνης θα διδάσκεται αλλιώς.
«Δεν θα τολμήσω ποτέ να πω σε άνθρωπο πώς να τονίσει τη φράση του. Αν το κάνω
αυτό, θα έχω αποτύχει και σαν δάσκαλος και σαν ηθοποιός. Αυτό που θέλω, είναι
να δίνω πληροφορίες και ν’ αφήνω τον άλλον να επιλέξει».

ΔΥΟ ΠΡΟΣΩΠΑ

Μιλώντας μαζί της, νιώθεις πως έχεις να κάνεις με δύο διαφορετικά πρόσωπα, που
ακούν στο όνομα Ειρήνη Παπά. Η μία, είναι αυτή που έχει περάσει μέσα από
ταινίες, θέατρα και δημόσιες εμφανίσεις: η αγέρωχη, η σίγουρη, η σκληρή, η
άφοβη, η ικανοποιημένη Ειρήνη Παπά. Η άλλη, είναι αυτή που η ίδια περιγράφει.
Μια γυναίκα γεμάτη αμφιβολίες ­ «Δεν ξέρω τι θέλω, γιατί δεν ξέρω ποια είμαι.
Νομίζω ότι είναι η αμφιβολία που με κρατάει εδώ. Γιατί, αν δεν αμφέβαλλα, αν
δεν έψαχνα, τι θα έκανα;». Μια γυναίκα που μετά 40 χρόνια ακόμη παθαίνει τρακ
­ «με τόση αμφιβολία που έχω στη ζωή μου, κάθε φορά που έχω πρεμιέρα παρακαλώ
να περάσει ένα αυτοκίνητο να μου κόψει τα πόδια, να μη βγω στη σκηνή. Με
σπρώχνουν για να βγω». Μια γυναίκα που δηλώνει τρυφερή και ντροπαλή ­ «καμιά
φορά μου δίνουν το χέρι κι εγώ κοιτάζω αλλού. Όχι γιατί περιφρονώ, δεν έχω
περιφρονήσει κανέναν στη ζωή μου. Αλλά ντρέπομαι και δεν φαίνεται». Μια
γυναίκα καθόλου ανταγωνιστική ­ «δεν έχεις λόγο να είσαι ανταγωνιστικός στη
δουλειά μου. Γιατί δεν υπάρχει συγκριτικό, ό,τι κάνεις εσύ δεν μπορεί να το
κάνει άλλος. Όλες οι ηθοποιοί του κόσμου μπορούν να παίξουν την Ηλέκτρα και να
είναι όλες καλές. Γιατί, η κάθε μια είναι άλλη».

«ΕΙΜΑΙ ΔΕΙΛΗ»

Μια γυναίκα που αγαπάει ακόμη και τη δειλία της ­ «είμαι δειλή και το θεωρώ
φυσική κατάσταση. Δεν μπορεί ο άνθρωπος να μην είναι δειλός. Και σκέψου, ο
ήρωας της δειλίας είναι ο Οδυσσέας. Πώς θα επιβίωνε αν δεν είχε καταλάβει ότι
δεν μπορεί να σκοτώσει τον Πολύφημο; Άρα, η δειλία σου και η γνώση της δειλίας
σου σε κάνει σκεπτόμενο άνθρωπο και ήρωα». Μια γυναίκα που νιώθει αποτυχημένη
στον έρωτα, αλλά τον ονειρεύεται ­ «το μόνο που αξίζει σ’ αυτόν τον κόσμο
είναι η ψυχή του άλλου. Αν δεν το βρεις αυτό, θα έχεις περάσει μια ζωή τελείως
μόνη σου. Εγώ πιστεύω ότι υπάρχει αυτός ο άνθρωπος για μένα, έστω και στα 100
θα βρεθεί εκείνος που θα μου πιάνει το χεράκι και δεν θα φοβάται».

ΟΛΑ ξεκίνησαν από έναν θυμό. Μια γειτονοπούλα, που έμενε απέναντι από το
νεοκλασικό της οικογένειας Λελέκου, στην Ξενοκράτους, πήγε στη σχολή του
Ροντήρη. Και η μικρή Ειρήνη, που ακόμη δεν είχε πάρει το όνομα του πρώτου και
μοναδικού επισήμως συζύγου της, θύμωσε όταν την είδε να παίζει. «Την είδα να
παίζει Φάουστ, τη σκηνή της τρέλας της Μαργαρίτας. Κι εγώ που είχα δει πώς
κλαίνε στις κηδείες ένιωθα ότι δεν μου τα λέει καλά. Έχεις να κάνεις με
κάποιον που έχει βιώσει τον πόνο, έχει μπει στο ηφαίστειο. Και δεν μπορεί να
σου τον περιγράφουν έτσι. Ένιωθα ότι γινόταν κάτι άδικο εκεί. Κι έτσι μπήκα
στη σχολή».

Αυτή είναι η μισή αλήθεια, παραδέχεται η Ειρήνη Παπά. Ή τουλάχιστον απλώς η
αφορμή. Γιατί η μικρή μεγάλωσε με τα αρχαία κείμενα και με αυτά επρόκειτο να
ζήσει. «Είχα έναν πατέρα και μια μάνα που ασχολούνταν συνέχεια με τους
αρχαίους Έλληνες. Δάσκαλοι και οι δύο. Μιλούσαν συνέχεια για φιλοσοφία και
είχα τα κείμενα συνέχεια μπροστά μου. Όχι που τα θυμάμαι από τότε, αλλά ο
πατέρας μου με αυτά με νανούριζε».

Ξεκίνησε, λοιπόν, από ένα σπίτι στο οποίο ακόμη και οι καβγάδες ήταν τραγικοί
και πολύ θεατρικοί. Και οι ιστορίες που έλεγε ο πατέρας στις 4 κόρες του ήταν
δραματοποιημένα κομμάτια από τον αρχαίο κόσμο ­ «μας μίλαγε κι έτρεχαν τα
μάτια του ποτάμια».

Η Ειρήνη Παπά στα πρώτα της βήματα

Έτσι, τελείως φυσικά βρέθηκε στη σχολή. Δωδεκάμισι χρόνων και να προσπαθεί να
κάνει τη δεκαοκτάρα ­ έμοιαζε, άλλωστε. Την έδιωξαν, ξαναπήγε αργότερα, την
άφησαν και στην ίδια τάξη. Δεν ήθελε να παίζει όπως οι άλλοι, να μιμείται
κάποιον άλλον. «Ήθελα να είμαι εγώ».

Από το σπίτι της δεν κληρονόμησε μόνο την επαφή με τα αρχαία κείμενα και αυτό
το «θέλω να είμαι εγώ». Πήρε και το μεγάλο μάθημα του πατέρα που δεν ήθελε τον
θαυμασμό αλλά την εκτίμηση ­ «του το χρωστάω χάρη αυτό». Ίσως γι’ αυτό λέει
πως δεν τη νοιάζουν οι κριτικές. Άκουσε τον Κατράκη να της λέει ότι δεν τη
θέλει μαζί του γιατί δεν είναι καλή ηθοποιός. «Δεν με πλήγωσε καθόλου γιατί
επειδή έπαιζα μαζί του γνώριζα ότι καμιά φορά όταν σου γράφουν κακές κριτικές
είσαι χαρούμενος, αφού σκέφτεσαι ότι αν αρέσω σ’ αυτόν εδώ κάτι λάθος έχω
κάνει», λέει. Έχει ακούσει τον Χορν να την απορρίπτει, προσπαθώντας να την
αποκλείσει από το να παίξει στο Ηρώδειο. Και τότε απαντούσε: «Πιστεύω ότι
είναι ειλικρινής και δεν του αρέσω. Και έχει κάθε δικαίωμα να μην του αρέσω.
Το δικαίωμα όμως να μου απαγορεύσει να παίξω στο Ηρώδειο δεν το έχει». Στην
ίδια λογική αρνείται την εκ προοιμίου απόρριψη. Της ζήτησαν να κρίνει την
Θεοδώρα-Ντενίση. «Για να γίνει καβγάς. Να πω εγώ δεν δικαιούται, να πει εκείνη
άλλα, να γίνει θόρυβος. Εγώ όμως τους είπα εύχομαι να είναι καταπληκτική, να
κάνει μια τεράστια ωραία δουλειά, γιατί είναι υπέροχο να υπάρχουν θαυμάσιοι
ηθοποιοί στη χώρα μας».

Θυμάται και κάτι άλλο σχετικό: «Η Μαρινέλλα μου άρεσε και σαν ηθοποιός. Και
αισθάνθηκα ότι θα ήταν πολύ ωραία να παίξει μια Κάρμεν με μπουζούκι. Της το
είπα, της άρεσε, προσπάθησε να βρει και σκηνοθέτη. Ε, χίμηξαν να τη φάνε. Τη
σταμάτησαν γιατί τους φοβήθηκε τόσο που δεν το τόλμησε. Μα, ακόμη και αν δεν
σου αρέσει, άφησε τον άλλο να το κάνει».

Η ΕΙΡΗΝΗ Παπά θυμώνει όταν οι άλλοι φτιάχνουν ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο
θεωρούν ότι κινείται η ζωή της. «Υποθέτουν», λέει και υψώνει λίγο τον τόνο της
φωνής της. «Υποθέτουν πως ό,τι θέλεις το έχεις. Υποθέτουν ότι έχεις μια
ερωτική ζωή, από εκείνες. Επειδή είσαι ηθοποιός υποθέτουν ότι έχεις πιο πολλά
λεφτά, πιο πολλούς αγαπητικούς, πιο πολύ από οτιδήποτε έχουν οι άλλοι. Δεν
είναι όμως έτσι. Είναι τελείως ανάποδο. Γιατί ποιος θα με πάρει εμένα από το
χεράκι να με βγάλει έξω; Ουδείς». Περιγράφει την προσωπική ζωή ενός ηθοποιού
περίπου τραγική για να καταλήξει «εγώ δεν είχα καμία καλή ερωτική ζωή. Σχεδόν
σαν καλόγρια». Και αποδίδει την ευθύνη κυρίως στον εαυτό της. «Φαίνεται ότι
πήγα με ποσοστά στον έρωτα, γι’ αυτό δεν πέτυχα. Έκανα υποχωρήσεις ενώ πιστεύω
ότι ο έρωτας είναι ιδεολογία. Και όλα τα πράγματα είναι ηθελημένα. Επιλέγεις
όχι από ένστικτο αλλά από τις πληροφορίες που έχεις. Το ίδιο και στον έρωτα.
Εγώ ήμουν ελαστική. Έμπαινα μέσα στις σχέσεις από μοναξιά, για να μην είμαι
μόνη μου. Και καταμόνιασα».

Στα 17 της κλέφτηκε με τον άνδρα του οποίου το όνομα κράτησε. Χώρισε πέντε
χρόνια αργότερα και από τότε ψάχνει τον τέλειο έρωτα, έτσι όπως τον νιώθει.
«Σε όλη μου τη ζωή επιθυμούσα να συνεννοηθώ, όχι να επιβληθώ. Γιατί πίστευα
ότι δύο φτιάχνουν τον κόσμο, όχι ένας. Και βαράω τα μούτρα μου από δω κι από
κει. Κατ’ αρχήν δεν με πιστεύουν. Πρέπει να φτύσω αίμα και να με δικαιώσει ο
χρόνος. Ποτέ ένας άνθρωπος δεν με έχει πιστέψει. Ελάχιστες φορές, κι αυτοί
βέβαια έγιναν φίλοι ή εραστές». Την ενοχλεί που την κρίνουν ­ και οι άντρες ­
με τη μέθοδο «του αιτίου και του αποτελέσματος», γιατί «δεν δίνουν ούτε 1%
στην έκπληξη».

Ζηλεύει όμως όταν είναι ερωτευμένη. Και αγωνιά. Παρ’ όλο που πιστεύει πως άμα
αγαπάς εμπιστεύεσαι. «Ζηλεύω γιατί δεν επιλέγω εκείνον που πραγματικά θέλω.
Δεν επιλέγω κάποιον που να εκτιμώ αφάνταστα». Μόνο μια φορά, λέει, ευτύχησε να
νιώσει τον έρωτα έτσι όπως τον ήθελε. «Ήταν η μόνη φορά που αυτό το πλάσμα που
είχα επιλέξει είχε την απόλυτη έγκρισή μου. Ό, τι και αν έκανε. Δεν μπορούσα
να προσβάλω αυτόν τον άνθρωπο, να τον κρίνω. Αφού το κάνει, έλεγα, εκείνος
ξέρει. Και ήμουν πάντα χαρούμενη, ποτέ λυπημένη. Όχι γιατί με αγαπούσε ή δεν
με αγαπούσε, αλλά γιατί υπήρχε».

Και μετά ξαναγύρισε στις μικρές της υποχωρήσεις. «Δεν μπορείς να φανταστείς
πόσο άχρηστες είναι. Δεν χρειάζεται να κάνεις υποχωρήσεις, αρκεί να κάνεις
καλά αυτό που κάνεις». Και φαίνεται ότι μόνο σ’ αυτό το σημείο μετανιώνει στη
ζωή της. «Πήρα το δείγμα του δικού μου έρωτα και δεν το ακολούθησα. Από φόβο
έκανα μετά όλες τις παραχωρήσεις που μου χάλασαν τη ζωή μου. Έπρεπε να θυμάμαι
τι μου είχε αποκαλύψει ο ουρανός, τι μου είχε δώσει. Δεν το έκανα όμως. Και
δεν φταίει ο άλλος, γιατί ο άλλος είναι αυτός που είναι. Τις πληροφορίες που
χρειάζεσαι τις έχεις σε τρία δευτερόλεπτα. Γιατί πας, για να τον φτιάξεις; Και
γεννήθηκε ο άλλος για να αρέσει σ’ εσένα»;