Κώστας Μπαλάφας Τέχνη είναι η φωτογραφία που τραγουδάει ο ποιητής

Αυτές τις ημέρες εγκαινιάστηκε στην Ανδρο μια, ιστορικής σημασίας, έκθεση, στο
Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή. Είναι η
έκθεση «Διαδρομές στο βλέμμα. Σταθμοί στην ιστορία της φωτογραφίας», η οποία
παρουσιάζει 100 δημιουργίες 20 διάσημων φωτογράφων. Από τα πορτρέτα του
Ναντάρ, μέχρι φωτογραφίες «κλασικών» όπως ο Κερτέζ, ο Μπρεσόν και ο Ρόντσενκο.
Από τις πρώτες προσπάθειες να δοθεί χρώμα στις φωτογραφίες των αδελφών Λιμιέρ
και του Ντεμασί μέχρι τις πρόσφατες βιβλικές φωτογραφίες του Σεμπαστιάο
Σαλγάδο. Έξι Έλληνες φωτογράφοι συμμετέχουν σ’ αυτή την έκθεση και μεταξύ τους
βρίσκεται και ο Κώστας Μπαλάφας, ένας από τους τρεις μεγάλους φωτογράφους μας
(οι άλλοι είναι ο Σπύρος Μελετζής και ο Τάκης Τλούπας) που αποτύπωσαν σε φιλμ
εικόνες μιας Ελλάδας που έχει πια χαθεί, καθώς και την περίοδο της Κατοχής και
της Αντίστασης.

Ο ΚΩΣΤΑΣ Μπαλάφας μπορεί να μιλά ώρες για την δύναμη της φωτογραφίας και για
το πώς «οι τέχνες περπατούν αγκαλιά». Όπως λέει, «αν μια φωτογραφία μπορεί να
δώσει έναυσμα σε έναν ποιητή να την τραγουδήσει, τότε έχει όλα τα στοιχεία να
γίνει τέχνη. «Ο Ρίτσος εμπνεύστηκε από την φωτογραφία του νεκρού παλικαριού
στην απεργία της Θεσσαλονίκης για να γράψει τον “Επιτάφιο”. Δεν έχει σημασία
αν είναι καλή η φωτογραφία αλλά το τι κουβαλάει μέσα της».

Ο ίδιος διευκρινίζει ότι τις φωτογραφίες πρώτα τις «φτιάχνει» στο μυαλό του.
«Λέω πάντα στους νέους: διαβάστε ποίηση, διαβάστε λογοτεχνία, σχηματίστε
εικόνες στο μυαλό σας ιδεατές και μετά θα τις βρείτε και στον δρόμο. Γιατί αν
δεν γίνει αυτό, όταν τις βρουν δεν θα τις προσέξουν. Πρέπει να τις συνδυάσουν
με κάποια ποιότητα ζωής, με κάποιο συναίσθημα, με κάτι που τους άγγιξε βαθιά,
με μια διεργασία του νου και της καρδιάς, να φτιάξουν μια ιδανική εικόνα και
να την αποδώσουν».

Είναι άραγε η φωτογραφία καθρέφτης; Κάνει εκεί μέσα ο καθένας τις δικές του
προβολές; «Τις φωτογραφίες τις «διαβάζει» ο καθένας με τον δικό του
συναισθηματικό κόσμο. Θα σου δώσω ένα παράδειγμα: Βλέπουμε μια ανθισμένη
αμυγδαλιά. Θα περάσει ο έμπορος και θα πει για τη σοδειά, θα περάσει ο ποιητής
και θα την τραγουδήσει, θα περάσει ο άνθρωπος της ΔΕΗ και θα πει να κοπούν
αυτά τα κλαδιά για να μπουν οι γραμμές. Ο καθένας θα την δει διαφορετικά. Το
ίδιο και την τέχνη. Όλα εξαρτώνται από τα προσωπικά βιώματα».

Τα δικά του ήταν σίγουρα έντονα. Και τον οδήγησαν να προσπαθεί να συλλάβει
«τον αγώνα του καθημερινού ανθρώπου, όπου κι αν βρίσκεται». Μετά τον πόλεμο,
εργάστηκε στην βρετανική αποστολή στη Γλυφάδα. Και θυμάται περισσότερο από τις
φωτογραφίες που πήρε, εκείνες που δεν μπόρεσε να αποτυπώσει σε φιλμ. «Το
προσωπικό ήταν άνθρωποι κυνηγημένοι, είχαμε έναν που πριν ήταν τμηματάρχης
τράπεζας, μ’ ένα τσούρμο παιδιά. Τον είχαν διώξει από τη δουλειά του και τον
βάλαμε στην κουζίνα να παίρνει ό,τι περισσεύει για να ταΐζει τα παιδιά του.
Ένα βράδυ, ήταν χειμώνας, χιόνιζε και του είπαν να πάρει ένα βαρέλι πετρέλαιο
και να το πάει στην κουζίνα. Και το πήγαινε τσουλώντας το, αλλά είχε μια
ανηφορίτσα κι αυτός έβαζε όλη του την προσπάθεια. Μέσα στο χιόνι προσπαθούσε
να ανεβάσει το βαρέλι κι έβλεπες ότι αυτή η σκηνή με το βαρέλι ήταν η ίδια του
η ζωή: ή θα τον έπαιρνε από κάτω και θα τον έλιωνε ή θα τα έβγαζε πέρα».

Τέτοιες καταστάσεις έζησε πολλές. «Και λέω, θα εξακολουθούμε να φωτογραφίζουμε
βαρκούλες και ηλιοβασιλέματα, ενώ έχουμε αυτό τον λαό που υποφέρει; Διοχέτευσα
λοιπόν εκεί όλη μου τη δράση…»

«ΣΤΑ ΣΚΥΛΑΔΙΚΑ»

Αν ήθελε να αποτυπώσει την εικόνα της σημερινής Ελλάδας, πού θα πήγαινε να
τραβήξει φωτογραφίες; «Στις αγορές, εκεί που εργάζεται ο κάθε άνθρωπος και
κερδίζει το ψωμί του. Εκεί που παλεύει για τη ζωή. Αυτό τον κόσμο θέλω να
φωτογραφήσω». Και τους νέους; «Θα πήγαινα στα σκυλάδικα, στις ντισκοτέκ, να
τραβήξω αυτά τα παιδιά που εκστασιάζονται, να καταλάβω πού οδηγείται αυτή η
γενιά, ποια είναι τα προβλήματά της. Εκεί, σε αυτά τα μέρη ξεθυμαίνουν τα
προβλήματα, εκεί βγαίνουν. Και ακριβώς αυτή την έκφραση θα ήθελα να καταγράψω».

Πώς βλέπει τους νέους; «Οι νέοι θέλοντας να απαλλαγούν από κάθε παλιό που
σάπισε, τα πέταξαν όλα μαζί και έμειναν σαν μετέωροι. Χάθηκε κάθε επαφή με την
παράδοση. Παράδοση δεν είναι αν κάνει γιουβαρλάκια η κυρία από το Αιγάλεω ή
εάν χορεύουν τα παιδιά τσιφτετέλι. Η παράδοση είναι κάτι άλλο. Μοιάζει με το
ένστικτο των ταξιδιάρικων πουλιών που βρίσκουν αλάνθαστα το δρόμο τους στον
ουρανό και φθάνουν ημερολογιακά στον προορισμό τους. Είναι η βάση τους. Και σ’
αυτή τη βάση, την παράδοση, πρέπει να στηριχθούμε γιατί είναι δέντρο με βαθιές
ρίζες. Κοίταξε τους καλλιτέχνες που ακούμπησαν σ’ αυτήν, τον Χατζιδάκι, τον
Θεοδωράκη… Οι άλλοι χάθηκαν».

ΤΡΙΑ ΒΙΒΛΙΑ

Αυτή την παράδοση προσπάθησε να διασώσει ­ τόσο σε φιλμ όσο και σε ταινίες ­
αφήνοντας ως παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές, εικόνες από λαογραφικά
θέματα «που φθείρει ο χρόνος και τρώει ο πολιτισμός»: πανηγύρια, παλιά έθιμα,
Αναστενάρια, γάμους, γιορτές, τους βοσκούς που κατεβαίνουν στα χειμαδιά, αλλά
και παλιά κτίρια, γειτονιές, γεφύρια και μοναστήρια, εξαίσια έργα της
παραδοσιακής μας αρχιτεκτονικής. Στο σπίτι του, μου δείχνει τεράστιες σακούλες
γεμάτες φωτογραφίες τραβηγμένες σε κάθε γωνιά της Ελλάδας. «Θυμάμαι τις
λεπτομέρειες για κάθε μια από όλες αυτές τις χιλιάδες φωτογραφίες: πού την
τράβηξα, ποιον φωτογράφισα, τι σκεφτόμουν εκείνη τη στιγμή».

«Το Αντάρτικο στην Ήπειρο» είναι το μόνο βιβλίο με φωτογραφίες του, το οποίο
μάλιστα τύπωσε με δικά του χρήματα. Φυσικά όμως, υπάρχει υλικό για πολλά ακόμα
βιβλία. «Τρία είναι σχεδόν έτοιμα. Αλλά ποιος θα τα κάνει; Ένα αφορά το
Μέτσοβο, γιατί είναι μια περιοχή που έχει προσφέρει πολλά σ’ αυτό τον τόπο.
Έχω την Ήπειρο που χάνεται, που χάθηκε μάλλον, την ορεινή. Και είναι η δουλειά
ετών στα Μετέωρα, χιλιάδες μέτρα φιλμ, μοναστήρι-μοναστήρι».

Παρά το τεράστιο έργο του, έχει ακόμα φωτογραφίες όπως αυτήν της μάνας του,
που δεν κατόρθωσε να πάρει, που τον κυνηγάνε; «Πολλές. Που δεν μπόρεσαν να
γεννηθούν. Δεν είναι το τι έκανα, είναι το τι δεν μπόρεσα ή δεν πρόλαβα να
κάνω και το χρωστάω. Αυτό είναι το άγχος μου το μεγάλο κι αυτό είναι που με
τυραννάει. Ο άνθρωπος βέβαια δεν μπορεί να προλάβει πολλά γιατί ισχύει αυτό
που είχε πει ο Τσάρλι Τσάπλιν, όταν είχε κάνει στα «Φώτα της ράμπας» τα πάντα:
από σενάριο και σκηνοθεσία μέχρι μουσική. Του είπαν: έφθασες στην κορυφή της
δημιουργίας, πλέον. Κι εκείνος απάντησε: «Δεν φτάνω ποτέ σε κορυφές, γιατί η
διάρκεια της ζωής είναι τέτοια που μας κρατάει πάντα ερασιτέχνες…».

Οι πρωτοκαπεταναίοι του ΕΛΑΣ στα Γιάννενα. Ο Άρης Βελουχιώτης και ο Στέφανος Σαράφης μπαίνουν έφιπποι στην πόλη, μετά την απελευθέρωση, το 1944

Ο Κώστας Μπαλάφας θεωρεί ότι η φωτογραφία «έγινε το τρίτο μάτι στη ζωή μας.
Μας φέρνει συγκινήσεις αμεσότητας από χώρους και καταστάσεις όπου η ανθρώπινη
προσπέλαση είναι αδύνατη, από τα βάθη του ωκεανού μέχρι τις άκρες του
σύμπαντος. Με τη φωτογραφία, σήμερα, καταγράφεται η ιστορία την ώρα που γίνεται».

Ο ίδιος έχει καταγράψει ένα κομμάτι της ελληνικής ιστορίας, τη γερμανική
κατοχή και την αντίσταση. «Για μένα τότε ήταν μια μεγαλειώδης περίοδος με όλα
της τα προβλήματα. Πρώτα απ’ όλα, ήταν η πρώτη φορά που αδελφοποιήθηκε και
έγινε φιλικός αυτός ο φιλόνικος κόσμος μας. Για πρώτη φορά στην ιστορία του
έθνους, ενδιαφέρθηκε ο ένας για τον άλλο. Ήταν ένα άλλο κλίμα. Τον θάνατο τον
είχαμε όλοι τότε αφομοιώσει, γιατί έβλεπες άλλος να πεθαίνει από την πείνα,
άλλος να σκοτώνεται ­ μπορούσε να είναι ο δικός σου, δεν είχε καμία σημασία.
Αλλά αυτό που είχε σημασία ήταν το πως άγγιζες τον συνάνθρωπό σου».

Ξεκίνησε να ανέβει στο βουνό, γιατί είχε περάσει από ένα ιταλικό στρατοδικείο,
επειδή τον έπιασαν να ακούει BBC στο ραδιόφωνο. Πήγε στον ΕΛΑΣ στην Ήπειρο.
«Αλλά δεν πήγα οργανωμένος, όπως γινόταν τότε, και οι πολιτικές οργανώσεις
είδαν έναν άνθρωπο σχετικά καλοντυμένο, με μια φωτογραφική μηχανή, και με
αντιμετώπισαν με δυσπιστία. Ευτυχώς ήταν εκεί ο Λέανδρος Βρανούσης, αργότερα
διευθυντής του Μεσαιωνικού Αρχείου της Ακαδημίας Αθηνών, και τους καθησύχασε
κι έτσι με άφησαν να κάνω τη δουλειά μου. Βέβαια μου απαγόρευαν να φωτογραφίζω
τους αντάρτες από φόβο ­ και είχαν το δίκιο τους ­ γιατί όλοι αυτοί είχαν πίσω
οικογένειες. Έτσι, όλες οι φωτογραφίες που πήρα είναι στα κλεφτά. Κι αυτό
βοήθησε περισσότερο στο να μην είναι ποζαριστές».

Το πρώτο υλικό που είχε από τη γερμανική κατοχή στα Γιάννενα κατασχέθηκε από
την Ασφάλεια σε μια έφοδο στο σπίτι του και χάθηκε. Πήρε όμως ιδιαίτερα μέτρα
για να προστατέψει το άλλο υλικό και ιδιαίτερα αυτό από το βουνό ­ οι
περισσότερες φωτογραφίες από εκείνη την περίοδο δημοσιεύτηκαν στο έξοχο βιβλίο
του «Το αντάρτικο στην Ήπειρο».

Το 1920, στο χωριό Χόσεπση (σήμερα Κυψέλη) της Άρτας, γεννιέται ο Κώστας, το
πρώτο από τα 9 παιδιά του Γιώργου και της Αρχοντούλας Μπαλάφα. Η μητέρα του
ήταν Σαρακατσάνισσα και βοηθούσε τον πατέρα του στις αγροτικές εργασίες.
«Εκεί, στα Τζουμέρκα, ο τόπος είναι στεγνός, ξερός, γεμάτος πέτρα. Οι άνθρωποι
καλλιεργούν τη γη με μεγάλο παιδεμό, λες και στύβουν στα δυο χέρια τους το
λιγοστό της χώμα και το ποτίζουν με ιδρώτα για να μπορέσει να πάρει ψυχή. Η
ζωή ήταν και είναι πολύ δύσκολη».

Από μικρός είχε επιδεξιότητα στο σχέδιο. «Σκάλιζα μια μαύρη πέτρα και έκανα
ορισμένες προτομές από αυτές που έβλεπα στο αναγνωστικό, ήθελα κάπου να
αποτυπώσω τα συναισθήματά μου». Έφυγε από το χωριό στα 11 του χρόνια. Μόνος
του, παρά τις αντιρρήσεις των δικών του. «Ήταν ένας δάσκαλος που θα πήγαινε να
πρωτοδιοριστεί στη Μακεδονία και με βοήθησε. Για πρώτη φορά κατέβηκα στην
Άρτα. Είδα να κινούνται αυτοκίνητα, είδα τα θαύματα του πολιτισμού, είδα φώτα
που να μην τα σβήνει ο αέρας και η βροχή». Με το καράβι «Ατρόμητος» έφθασε
λίγο αργότερα στην Αθήνα.

Η ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ

Φωτογραφική μηχανή ­ μια «Μπράουν» της Κόντακ ­ έπιασε για πρώτη φορά σε μια
εκδρομή στην Πάρνηθα, όταν χρειάστηκε να φωτογραφίσει Ελληνοαμερικανούς
συγγενείς του αφεντικού του. «Αυτό το πράγμα με γοήτευσε, να βλέπω ότι
αιχμαλωτίζω τον ορατό κόσμο. Και σκέφθηκα αμέσως ότι ένα τέτοιο μέσο θα με
βοηθούσε να κρατήσω για πάντα τους ανθρώπους που έζησα μαζί τους, που υπέφερα
μαζί τους, γιατί, κακά τα ψέματα, όσο πιο πολύ σε ταλαιπωρεί κάποιος τόσο τον αγαπάς…».

Τι είναι αυτό, άραγε, που αιχμαλωτίζουμε σε μια φωτογραφία; Τον χρόνο, τα
πρόσωπα ή τη δική μας εικόνα του κόσμου; «Πρώτα απ’ όλα, τα συναισθήματά μας.
Ακόμα και άθελά μας, στην τέχνη αποκαλύπτουμε τα μυστικά μας. Δεν υπάρχει ψέμα
εκεί. Αναγκαστικά, αφού εκφράζει τον εαυτό σου, κάνεις μια εξομολόγηση μέσω
της τέχνης». Και η φωτογραφία; «Η φωτογραφία είναι μια δύσκολη τέχνη για να
μπορέσεις να εκφράσεις συναισθήματα και ύφος. Είναι δύσκολη γιατί είναι
εύκολη. Γιατί ο καθένας μπορεί να πατήσει ένα κουμπί και να βγάλει μια
φωτογραφία, αλλά το να δώσεις ένα κομμάτι του εαυτού σου μέσα από εκεί είναι δύσκολο».

Αγαπημένο του θέμα από τότε μέχρι σήμερα οι μάνες. «Είχα μια ιδιαίτερη αγάπη
στη μητέρα μου, ίσως γιατί δεν την έζησα και πολύ, και κατά προέκταση σε όλες
τις μάνες. Η μάνα είναι μεγάλο πράγμα. Υπάρχει μια μανιάτικη παροιμία που
λέει: «Μια μάνα φίδι γέννησε και πάλι το λυπήθηκε». Υπάρχει, άραγε, κάποια
φωτογραφία που τον κυνηγάει, μια εικόνα που δεν μπόρεσε να αποτυπώσει κι ακόμα
την σκέφτεται; «Ναι· την εικόνα μιας γυναίκας φορτωμένης με ζωοτροφές, να έχει
κι ένα παιδί στα χέρια της πηγαίνοντας για δουλειά. Αυτό έκανε η μητέρα μου
καθημερινά. Και μια φορά σταμάτησε ν’ ακουμπήσει σε μια πέτρα για να
ξεκουραστεί. Εκείνη η εικόνα με κυνηγάει ακόμα…».