ΤΑΣΟΣ ΓΙΑΝΝΙΤΣΗΣ 4 σενάρια για το ενιαίο νόμισμα

ΑΝΟΙΧΤΑ είναι όλα τα… σενάρια για την Οικονομική και Νομισματική Ένωση (ΟΝΕ)
της Ευρώπης και την προοπτική του ενιαίου νομίσματος ­ του ευρώ ­ δύο 24ωρα
πριν από τη Σύνοδο Κορυφής του Άμστερνταμ.

Ο διπλωματικός πυρετός που άρχισε να εξαπλώνεται στην Ευρώπη την επομένη
κιόλας της εκλογής της νέας γαλλικής κυβέρνησης δεν κατάφερε να μετουσιωθεί σε
έναν συμβιβασμό κορυφής μεταξύ Βόννης και Παρισιού. Το Παρίσι εμφανίζεται
αποφασισμένο να επιμείνει στη λήψη μέτρων, από μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
κατά της ανεργίας. Θέλει δε να υπάρχει και δέσμευση κοινοτικών κονδυλίων για
την ενίσχυση της απασχόλησης.

Η ιδέα αυτή βρίσκει κατηγορηματικά αντίθετη τη Βόννη, η οποία «υποχωρεί»
μονάχα στο να υπάρχει κάποια αναφορά στην απασχόληση, χωρίς να γίνεται λόγος
για κονδύλια. Και, βέβαια, επιθυμούν την άμεση, χωρίς τροποποιήσεις, υπογραφή
του Συμφώνου Σταθερότητας ­ του κανονισμού που θα διέπει τις εντός ΟΝΕ οικονομίες.

Ως εκ τούτου, πολλά είναι τα σενάρια για το μέλλον ­ κι όλα τους διαθέτουν
πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα για την Ελλάδα.

1Αναβάλλεται η υλοποίηση της ΟΝΕ και η εφαρμογή του ευρώ: Στην
περίπτωση αυτή, η Ελλάδα θα μπορούσε να προλάβει να πετύχει την υλοποίηση των
κριτηρίων και να ενταχθεί κι αυτή στο ευρώ από την α’ φάση, μαζί με όλες τις
άλλες χώρες. Από την άλλη μεριά, ελλοχεύει ο κίνδυνος να μην πληροί τα
κριτήρια ­ κυρίως, εάν επικρατήσει ατμόσφαιρα χαλάρωσης ­ και να είναι η μόνη
χώρα που θα μείνει εκτός νυμφώνος.

2 Τα κριτήρια του Μάαστριχτ ελαστικοποιούνται ­ ή ερμηνεύονται
πολιτικά. Σε μια τέτοια περίπτωση, η Ελλάδα θα μπορούσε να βγει ωφελημένη,
γινόμενη κι αυτή αποδεχτή στην ΟΝΕ μαζί με τις άλλες χώρες.

Ωστόσο, ενδέχεται και πάλι η ελαστικοποίηση να μην είναι τόσο «ευρεία» ώστε να
συμπεριλάβει και την Ελλάδα, αφήνοντάς την μόνη απέξω.

3 Η ΟΝΕ και το ευρώ προχωρούν κανονικά, βάσει του χρονοδιαγράμματος και
των κριτηρίων του Μάαστριχτ, αλλά η Γερμανία δέχεται να δοθούν χρήματα για την
καταπολέμηση της ανεργίας. Στην περίπτωση αυτή η Ελλάδα θα βγει ωφελημένη ­
διότι η επιμονή της για «κοινωνικό πρόσωπο» της Ευρώπης θα έχει δικαιωθεί ­
αλλά διακινδυνεύει τα κονδύλια για την ανεργία να προέλθουν από εκείνα που
προορίζονται για τη σύγκλιση των φτωχών χωρών με τις υπόλοιπες. Δηλαδή, η
Αθήνα ενδέχεται να εισπράξει ένα πολύ μικρό «πακέτο Σαντέρ».

4 Η Γαλλία υποχωρεί πλήρως και η ΟΝΕ προχωρεί κανονικά. Στην περίπτωση
αυτή η Ελλάδα θα γίνει δεκτή μεν με τη β’ φάση, αλλά δεν θα είναι η μόνη και
δεν θα διακινδυνεύσει τα κονδύλια που δικαιούται.

«ΠΟΛΥ πιθανή» θεωρεί την αναβολή της ΟΝΕ ο οικονομικός σύμβουλος του
Πρωθυπουργού, καθηγητής Τάσος Γιαννίτσης ­ ταυτοχρόνως, όμως, κρούει τον
κώδωνα του κινδύνου για το ενδεχόμενο «αστάθειας στις ευαίσθητες αγορές».

Με τη γνωστή σε φίλους και συνεργάτες επιφυλακτικότητά του, ο κ. Γιαννίτσης
υπογραμμίζει πως «μια αναβολή έχει για την Ελλάδα θετικές και προβληματικές
πτυχές». Τονίζει τις σοβαρές συνέπειες που θα μπορούσε να έχει τυχόν χαλάρωση
της οικονομικής πολιτικής και αμφισβητεί τον όρο «λιτότητα».

ΕΡ.: Μετά τη νίκη των Γάλλων σοσιαλιστών, οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες
«φλερτάρουν» με δύο σενάρια: είτε με το ενδεχόμενο ελαστικοποίησης των
κριτηρίων είτε με το ενδεχόμενο αναβολής εφαρμογής της ΟΝΕ. Εσείς πού νομίζετε
ότι πηγαίνουμε; Και ποιες θα είναι οι επιπτώσεις για την Ελλάδα;

ΑΠ.: Ήδη πριν από τις εκλογές ήταν φανερό ότι ακόμα και στους πρωταγωνιστές
της ΟΝΕ υπήρχαν σημαντικές δυσκολίες να επιτευχθούν μέσα στο 1997 τα κριτήρια
του Μάαστριχτ. Προσπάθειες λογιστικού εξωραϊσμού, ανάγκη πρόσθετων μέτρων,
χαλαρές ερμηνείες των κριτηρίων είχαν βγει στο προσκήνιο.

Οι γαλλικές θέσεις για αναθεώρηση ή συμπλήρωση του Συμφώνου Σταθερότητας και
εισαγωγή πολιτικής διάστασης στη διαχείριση της ΟΝΕ πιθανότατα θα χρειαστεί να
γίνουν αντικείμενο διαπραγματεύσεων. Έτσι, όμως, δημιουργείται ένα κλίμα
ρευστότητας στην ευρωπαϊκή σκηνή, που ίσως ξεκαθαρίσει περισσότερο μετά το
Συμβούλιο Κορυφής. Πιθανότατα να συνεχιστεί και για αρκετούς μήνες μέχρι να
οριστικοποιηθεί ένα τελικό αποτέλεσμα.

Οι θέσεις επίσης των Σουηδών και του Τ. Μπλερ δημιουργούν κλίμα που δεν
ενισχύει την επιτάχυνση της ΟΝΕ. Η αίσθησή μου είναι ότι η αναβολή είναι πολύ
πιθανή. Όμως κάτι τέτοιο δημιουργεί ένα μεταβατικό κλίμα που απαιτεί πολλή προσοχή.

Για την Ελλάδα τίθενται πολλαπλά επίπεδα προβληματισμού:

Κατ’ αρχήν, η δημιουργία ενός ευρύτερου και παρατεταμένου κλίματος ασάφειας ως
προς τις ευρωπαϊκές εξελίξεις δεν είναι θετικό στοιχείο, γιατί δημιουργεί
αστάθεια σε ευαίσθητες αγορές και από τη σκοπιά αυτή απαιτεί και για την
Ελλάδα προσοχή στους χειρισμούς και τις επιλογές.

Δεύτερο θέμα είναι ότι η ενίσχυση των πολιτικών απασχόλησης στην Ευρώπη δεν θα
έπρεπε να επιβαρυνθεί με τη μετατόπιση πόρων από προγράμματα που ευνοούν τις
χώρες με μεγαλύτερη ανάγκη στήριξης στην προσπάθειά τους για σύγκλιση, μέσα
στις οποίες είναι φυσικά και η Ελλάδα.

Τρίτο θέμα είναι η αποτροπή του κινδύνου εγκατάλειψης των θυσιών και των
επιτευγμάτων που έχουν γίνει. Αν στο όνομα πιο κοινωνικών πολιτικών, οι
ραντιέρηδες του εσωτερικού και οι τραπεζίτες του εξωτερικού επανακτήσουν τη
δεσπόζουσα θέση που είχαν πριν από λίγα χρόνια στη διανομή του εθνικού
εισοδήματος, θα πρόκειται για μια οδυνηρή ήττα στα μέτωπα κυρίως της
κοινωνικής συνοχής και της ανάπτυξης.

Ο κίνδυνος να αυτοπαγιδευθούμε σε ένα κύμα ευπιστίας δεν πρέπει να υποτιμηθεί.
Είμαστε η χώρα με τα πιο σοβαρά προβλήματα στην Ευρωπαϊκή Ένωση από πλευρά
διαρθρωτική, μακροοικονομική, ανταγωνιστική και παραγωγική. Οι μεγάλοι της
Ευρώπης, σοσιαλιστές ή συντηρητικοί, είναι σίγουρο ότι θα βρουν τις ισορροπίες
που εξυπηρετούν τη χώρα και την κοινωνία που εκπροσωπούν.

Η Ελλάδα πρέπει να λειτουργήσει στρατηγικά, και να έχει επίσης ξεκάθαρες
προτεραιότητες και στόχους, χωρίς να αφήσει το εκκρεμές της οικονομικής και
κοινωνικής ανάπτυξης να διαγράφει όλο και πιο απομακρυσμένες ελλειπτικές
τροχιές γύρω της.

Μια αναβολή έχει για την Ελλάδα θετικές και προβληματικές πτυχές. Σε δύο
χρόνια η ελληνική οικονομία θα έχει φτάσει σε επίπεδο εκπλήρωσης των
προϋποθέσεων συμμετοχής της στην ΟΝΕ, εφόσον δεν εγκαταλείψει τη γραμμή που
ακολουθείται. Συνεπώς, μια διετής αναβολή θα επιτρέψει την κοινή αφετηρία για
όλους και θα αποτρέψει προβλήματα μεταξύ των «εκτός» και των «εντός».

Αντίθετα, μια μικρότερη αναβολή, λ.χ. ενός έτους, θα μπορούσε να οδηγήσει σε
μια ΟΝΕ με Ιταλία, Πορτογαλία και γενικά όλων όσων επιθυμούν συμμετοχή,
αφήνοντας απ’ έξω την Ελλάδα. Ένα τέτοιο σενάριο πιστεύω ότι θα ήταν για τη
χώρα δεσμενέστερο.

ΕΡ.: Εσχάτως, πολλοί μιλούν για την ανάγκη ενός «αριστερού Μάαστριχτ».
Εσείς, τι… χρώμα και ιδεολογία πιστεύετε ότι θα έχει το νέο Μάαστριχτ;

ΑΠ.: Η Νομισματική Ένωση έχει χρώμα και ιδεολογία… νομισματικού χαρακτήρα.
Βρείτε εσείς με ποιο από τα χρώματα της ίριδας ταιριάζει. Ουσιαστικά ένα
διαφορετικό Μάαστριχτ θα μπορούσε να σημαίνει ότι οι πολίτες των πιο ισχυρών
νομισμάτων της Ε.Ε. θα δέχονταν να ανταλλάξουν τις αποταμιεύσεις στο εθνικό
τους νόμισμα με ένα πιο αδύναμο νόμισμα, που, αντίστροφα, θα ενσωμάτωνε
μεγαλύτερη αξία για τους πολίτες από χώρες με αδύναμο νόμισμα. Αυτό είναι
απίθανο. Η λογική μου λέει ότι δύσκολα θα βρεθούν τέτοιοι εθελοντές σε μαζική
κλίμακα. Συνεπώς, το Μάαστριχτ με τη στενή έννοια του όρου δεν βλέπω πώς
μπορεί να ενταχθεί σε κοινωνικές ταξινομήσεις όπως αυτές που αναφέρατε.

Αντίθετα, όμως, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η άνοδος σοσιαλιστικών κομμάτων
στην εξουσία μπορεί να συμπληρώσει το «άχρωμο Μάαστριχτ» με πολιτικές
παρεμβάσεις γύρω από τα μεγάλα προβλήματα των ευρωπαϊκών κοινωνιών (ανεργία,
ανασφάλεια, ανάπτυξη, ξενοφοβία κ.λπ.).

Η πίεση των προβλημάτων και η αλλαγή του πολιτικού σκηνικού δημιουργεί ευθύνες
στις προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις, ιδιαίτερα σε σχέση με την ανεργία. Αν
μια τέτοια εξέλιξη πετύχει, θα ευνοήσει την Ελλάδα, καθώς θα τονώσει την
οικονομική δραστηριότητα στην Ευρώπη, θα δημιουργήσει μια ευρύτερη δυναμική
για την αντιμετώπιση ενός μείζονος κοινού προβλήματος και γενικά θα «σπάσει»
τη μονοκυριαρχία του φιλελεύθερου οικονομισμού.

Όμως, τα προβλήματα είναι δύσκολα και δεν θα λυθούν απλώς επειδή άλλαξαν οι
πολιτικές ετικέτες, ούτε αν απλώς ανασυρθούν πολιτικές που λίγα χρόνια πριν
είχαν κι αυτές αποτύχει στους στόχους τους. Η αλλαγή πάντως στις πολιτικές
προτεραιότητες δημιουργεί ένα κλίμα ελπίδας ότι η οικονομική και μονεταριστική
λογική δεν θα αποτελεί στοιχείο ξεκομμένο από την κοινωνική διάσταση στην
αντιμετώπιση των σημαντικών προβλημάτων της Ευρώπης του σήμερα.

ΕΡ.: Μετά τα νέα δεδομένα στην Ευρώπη, δημιουργήθηκαν προσδοκίες για
«χαλάρωση» της οικονομικής πολιτικής της κυβέρνησης. Τελικά, η λιτότητα πόσο ­
και για πόσο ­ απαραίτητη είναι;

ΑΠ.: Η προσδοκία για χαλάρωση της οικονομικής πολιτικής διατυπώνεται και
προβάλλεται ως εάν επρόκειτο να δημιουργήσει τις πιο κοινωνικές δομές και να
λύσει τα πιο σημαντικά προβλήματα της κοινωνίας. Όμως ας δούμε τι θα σήμαινε
για την Ελλάδα ένα τέτοιο σενάριο: Πολύ γρήγορα θα βρισκόμασταν πάλι με υψηλό
πληθωρισμό, με σοβαρά προβλήματα στο ισοζύγιο πληρωμών, με χαμηλά επίπεδα
ανάπτυξης. Οι εισοδηματίες του εσωτερικού και του εξωτερικού θα ήταν οι
ωφελημένοι από τα υψηλά επιτόκια, που θα καλούνταν να πληρώσουν οι γνωστοί
φορολογούμενοι. Οι επενδύσεις θα επέστρεφαν στα γνωστά χαμηλά επίπεδά τους και
τα δημοσιονομικά ελλείμματα και οι κρίσεις θα ήταν στο προσκήνιο της
καθημερινής λειτουργίας της οικονομίας. Χαλάρωση θα σήμαινε επίσης μείωση της
πίεσης στους φοροφυγάδες και αναστολή σοβαρών προσπαθειών εξυγίανσης στα
δημοσιονομικά. Τελικά, όλα αυτά θα οδηγούσαν σε πιο άνισες και αδύναμες
κοινωνικές δομές από τις σημερινές. Μπορεί να υπήρχε μια επίπλαστη εικόνα
βραχύβιας εισοδηματικής και φορολογικής χαλάρωσης, αλλά η λιτότητα θα κτυπούσε
από αλλού: την εξαθλίωση των υπηρεσιών υγείας, εκπαίδευσης, κοινωνικής
πρόνοιας, την όξυνση της ανισότητας στην κατανομή εισοδήματος και πλούτου.

Επιτέλους, νομίζω πως το γεγονός ότι πλανάται στην ελληνική κοινωνία η αίσθηση
της λιτότητας, πρέπει να οδηγήσει σε μια μεγάλη συζήτηση τι σημαίνει λιτότητα,
πού βρισκόμαστε και προς τα πού πάμε.

Αν στα χρόνια 1990-93 σημειώθηκε μείωση πραγματικών εισοδημάτων των μισθωτών
(και υπήρξε), το 1994-96 έχουμε ταυτόχρονα ενίσχυσή τους και αναδιανομή.
Λιτότητα με την παραδεδεγμένη έννοια του όρου δεν έχουμε.

Θέλουμε πράγματι στις σημερινές συνθήκες να αναδείξουμε την αναδιανομή σε
πρωταρχικό πρόβλημα ή μήπως πρέπει να ιεραρχήσουμε πρώτα τα θέματα ανεργίας –
απασχόλησης – επενδύσεων – ανταγωνιστικότητας; Ποια επιλογή θα δώσει συνολικά
καλύτερα αποτελέσματα σε έναν ορίζοντα 4 – 6 ετών και όχι 4 – 6 μηνών;

Γενικότερα, η Ελλάδα σήμερα βλέπει τη γραμμή της οικονομικής της πολιτικής να
γενικεύεται και να δικαιώνεται, δηλ. μια ισορροπία σταθεροποίησης, ανάπτυξης,
κοινωνικής συνοχής, η οποία στα τρία τελευταία χρόνια που εφαρμόστηκε οδήγησε
σε σημαντικά και ισόρροπα επιτεύγματα, και επικρίθηκε συχνά γιατί δεν
ακολουθούσε την κυρίαρχη γραμμή στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

ΕΡ.: Είστε οικονομικός σύμβουλος του Πρωθυπουργού. Εσχάτως όμως παίρνετε
μέρος σε συσκέψεις στο υπουργείο Εξωτερικών. Ποια είναι η «διαπλοκή»
οικονομικής και εξωτερικής πολιτικής; Ή, τι γυρεύει ένας οικονομολόγος στα
εθνικά θέματα;

ΑΠ.: Μην αντιμετωπίζετε τους οικονομολόγους ως ιούς που κινδυνεύουν να
μολύνουν τα εθνικά θέματα. Διαπλεκόμενες δεν είναι μόνο οι άνομες οικονομικές
και πολιτικές σχέσεις για τις οποίες γίνεται πολύς λόγος τελευταία.
Διαπλεκόμενες είναι και πολλές πολιτικές ή άλλες καταστάσεις με τα οικονομικά.
Ο Μαρξ ήξερε τι έλεγε όταν τόνιζε τη σημασία των οικονομικών για την ερμηνεία
των εξελίξεων. Τα εξωτερικά, όπως και τα περισσότερα θέματα, έχουν πολλές
πτυχές οικονομικού χαρακτήρα, και βρίσκω ότι σε συζητήσεις τέτοιας μορφής όσοι
μετέχουν, βγαίνουν κερδισμένοι και τα θέματα και οι αποφάσεις μπορούν να
σταθμιστούν καλύτερα.