ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Το τελευταίο οχυρό

Η ουτοπία. Το τελευταίο οχυρό απέναντι στη δικτατορία της πραγματικότητας (από τη «Μοντ Ντιπλοματίκ»)

Κανείς δεν είπε ότι τα όνειρα θα αλλάξουν τον κόσμο. Μπορούν όμως τουλάχιστον
να απελευθερώσουν το ανθρώπινο πνεύμα από τη δικτατορία των μέσων ενημέρωσης
και τους προφήτες της τεχνολογίας.

«Η ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑ στενάζει, συντεθλιμμένη από το βάρος των προόδων της. Δεν έχει
πλήρη επίγνωση ότι το μέλλον της εξαρτάται από την ίδια», έγραφε ο φιλόσοφος
Ανρί Μπεργκσόν το 1932. Καθώς τελειώνει αυτός ο αιώνας, η ανθρωπότητα
εξακολουθεί να μην πιστεύει στον εαυτό της. Δεν την παρηγορεί ότι επέζησε των
τρομερών καταστροφών που προκάλεσε. Μοιάζει κουρασμένη, εξασθενημένη,
προδομένη από τις κοινωνικές και ιστορικές ουτοπίες στις οποίες πίστεψε. Ο
«δρόμος του μέλλοντος» που χαράσσει ο Μπιλ Γκέιτς δεν είναι πειστικός. Οι
καινούργιες ουτοπίες που προσφέρει η παγκόσμια ιδεολογική αγορά έχουν κάτι το
ψεύτικο, το πλαστό.

Ο Ζακί Λαϊντί, συγγραφέας των βιβλίων «Ένας κόσμος που στερείται νοήματος»
(Fayard, 1994) και «Παγκόσμιος χρόνος» (Complexe, 1997), παραθέτει σε άρθρο
του στο περιοδικό «Marianne» δύο παραδείγματα. Υπάρχει καταρχήν η ουτοπία της
επικοινωνίας. Κόρη των νέων τεχνολογιών της αγοράς και της θριαμβεύτριας
ιδεολογίας του ατομισμού, η ουτοπία αυτή προωθείται από τους οπαδούς ενός
διαπλανητικού δικτύου που θα βασίζεται στην ανταλλαγή γνώσεων και προϊόντων
και δεν θα έχει ανάγκη τα κράτη. Οι άνθρωποι αυτοί φαίνεται να πιστεύουν ότι
το μόντεμ μπορεί να υποκαταστήσει την κοινωνική επαφή. Το δημόσιο σχολείο θα
αντικατασταθεί από το κομπιούτερ και το CD-Rom.

Στην ίδια αγορά συναντά κανείς τις «ουτοπίες του σώματος», που υπόσχονται την
τέλεια υγεία μέσω του εντοπισμού και της εξουδετέρωσης των γονιδίων που
ευθύνονται για την αντικοινωνική συμπεριφορά. Κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών
των νέων ουτοπιών, γράφει ο γάλλος κοινωνιολόγος, είναι η παντελής απουσία
κάθε κοινωνικής διάστασης. Δεχόμαστε και επιδιώκουμε τη μεταμόρφωση του
Ανθρώπου ­ σε γενετικό επίπεδο ­ αλλά δεν μας ενδιαφέρει πια να μεταμορφώσουμε
την κοινωνία. Δύο παράγοντες εξηγούν αυτό το φαινόμενο. Η εξαφάνιση κάθε
τελολογικής οπτικής από τις κοινωνίες μας, που ζουν πλέον μόνο σε δεοντολογικό
επίπεδο. Και η ανάπτυξη της ιδεολογίας της αγοράς, που εκτιμά τις αξίες σε
σχέση με αυτό που κοστίζουν ή αποδίδουν άμεσα, βραχυπρόθεσμα, στιγμιαία. Το
αύριο είναι πολύ μακριά.

Οι τεχνοκράτες που μας κυβερνούν δικαιολογούν την έλλειψη φαντασίας που τους
διακρίνει ισχυριζόμενοι ότι οι πολίτες έχουν ανάγκη από συγκεκριμένα πράγματα,
όχι αξίες και οράματα. Η ιδέα αυτή είναι εσφαλμένη, υπογραμμίζει ο Λαϊντί.
Ίδιον του ανθρώπου είναι να κοιτάζει προς το μέλλον και να καθοδηγείται απ’
αυτό. Η κοινωνική ουτοπία δεν είναι το αντίθετο της πραγματικότητας, αλλά η
προβολή προς ένα υποσχόμενο μέλλον. Επιτρέπει τη συμφιλίωση του παρόντος με το
μέλλον, του πρακτικού με το συμβολικό. Μόνον αυτή μπορεί να ξαναδώσει στην
πολιτική το χαμένο νόημά της. Η κοινωνική ουτοπία είναι το τελευταίο οχυρό
απέναντι στη δικτατορία της πραγματικότητας. Από τα ανθρώπινα δικαιώματα,
είναι το πιο θεμελιώδες.