Αναβίωση του Σχεδίου Μάρσαλ από την Ευρώπη;

Ήχος βημάτων αντηχεί στη μνήμη

Στο μονοπάτι που δεν πήραμε

Προς τη θύρα που ποτέ δεν ανοίξαμε

(Τόμας Σ. Έλιοτ)

Οι στίχοι αυτοί του Έλιοτ αντικατοπτρίζουν τη μοίρα που είχε το Σχέδιο Μάρσαλ
στις χώρες της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης. Όταν πριν από 50 χρόνια,
καθώς αντηχούσε ακόμα στα ερείπια του πολέμου της πεινασμένης Ευρώπης ο
απόηχος από τις εκρήξεις των βομβών, το Σχέδιο Μάρσαλ είχε προσφέρει μια δίοδο
προς την ανασυγκρότηση και την ανανέωση. Η μισή Ευρώπη είχε τότε ακολουθήσει
το μονοπάτι που την οδήγησε στην ευημερία και την ελευθερία. Η άλλη μισή, με
εντολή του Στάλιν, είχε κλείσει την πόρτα.

ΣΗΜΕΡΑ, καθώς ο Ψυχρός Πόλεμος έχει μείνει απόηχος στη μνήμη μας, γίνεται μια
δεύτερη προσπάθεια να αναβιώσει το Σχέδιο Μάρσαλ, για τις χώρες εκείνες που
τότε δεν το είχαν δεχτεί.

17 ΔΙΣ. ΔΟΛΑΡΙΑ

Τα ευρωπαϊκά κράτη, κι ανάμεσά τους η Αυστρία, το Βέλγιο, η Δανία, η Ιρλανδία,
η Γαλλία, η Ελλάδα, η Ισλανδία, η Ιταλία, το Λουξεμβούργο, η Ολλανδία, η
Νορβηγία, η Πορτογαλία η Τουρκία και η Βρετανία, μοιράστηκαν μαζί με τη Δυτική
Γερμανία, τα επόμενα τέσσερα χρόνια, 17 δισεκατομμύρια δολάρια (κάπου 70
δισεκατομμύρια με τις σημερινές τιμές). Ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Χάρι Τρούμαν,
για να πάρει την έγκριση του τεράστιου αυτού ποσού για την εποχή εκείνη, είχε
πει στο Κογκρέσο: «Σε σύγκριση με τα έξοδα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου είναι ένα
ελάχιστο ποσό που επενδύουμε για την ανοικοδόμηση και τη δημιουργία
αξιοπρεπούς επιπέδου ζωής για τους Ευρωπαίους. Είναι μόλις το 5% των εξόδων
που κάναμε για να νικήσουμε τον Άξονα».

Οι ιστορικοί του Ψυχρού Πολέμου υποστηρίζουν πως χάρη στο σχέδιο Μάρσαλ η
Ευρώπη δεν κύλησε στο χάος πολεμικών επιχειρήσεων ανάμεσα στις διάφορες
εθνότητές της, μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ανάλογες μ’ αυτές που
ξέσπασαν στη δεκαετία του ’90 στην πρώην Γιουγκοσλαβία. «Χωρίς αυτό, ολόκληρο
το Βερολίνο θα είχε περάσει στα χέρια των Ανατολικών, η Ιταλία, η Ελλάδα και η
Τουρκία θα βρίσκονταν στη σφαίρα της σοβιετικής επιρροής και οι ΗΠΑ θα έχαναν
την πρόσβαση στα πετρέλαια του Κόλπου και τον έλεγχο της Μεσογείου», λέει ο
Ντάγκλας Μπρίνκλι, διευθυντής του Κέντρου Αϊζενχάουερ στο Πανεπιστήμιο της
Νέας Ορλεάνης.

ΤΟ ΒΑΡΟΣ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

Αλλά τη χώρα που αναμφίβολα βοήθησε να ανασυγκροτηθεί και να ξαναγεννηθεί μέσα
από τις στάχτες και τα ερείπια του πολέμου ήταν αναμφίβολα η Δυτική Γερμανία:

«Μετά τη συνθηκολόγηση του 1945, όλοι υποφέραμε από την πείνα και το κρύο,
αλλά στο βάθος της καρδιάς μας ανησυχούσαμε περισσότερο για τον τρόπο που θα
ανοικοδομούσαμε μια καινούργια Γερμανία. Σ’ αυτό μας βοήθησε το Σχέδιο
Μάρσαλ», θυμάται ο Ρίχαρντ φον Βαϊτσέκερ, πρώην πρόεδρος της Ομοσπονδιακής
Γερμανίας. Τέσσερα χρόνια μετά την εφαρμογή του Σχεδίου Μάρσαλ, οι
δυτικοευρωπαϊκές οικονομίες είχαν μεταμορφωθεί και πολλοί είναι εκείνοι που
πιστεύουν ότι επειδή οι Ευρωπαίοι γύρεψαν στη συνεργασία τον δρόμο για την
ανάκαμψη από τα δεινά του πολέμου, αυτό ήταν το λίπασμα που βοήθησε σταδιακά
να αναπτυχθεί ο σπόρος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας.

ΠΕΝΗΝΤΑ χρόνια αργότερα, με ειδική τελετή που έγινε μία εβδομάδα νωρίτερα,
παρουσία του προέδρου των ΗΠΑ, Ευρωπαίων πολιτικών και χιλιάδων δημοσιογράφων,
τιμήθηκε το σχέδιο Μάρσαλ, που χαρακτηρίστηκε «η ιδέα που άλλαξε τον κόσμο».
«Είναι λογικό οι ΗΠΑ να κάνουν ό,τι είναι δυνατόν προκειμένου να βοηθήσουν
στην επιστροφή της οικονομικής υγείας στον κόσμο, χωρίς την οποία δεν
πρόκειται να υπάρξει πολιτική σταθερότητα ούτε να εξασφαλιστεί η ειρήνη».

Από τη φράση αυτή ξεπήδησε το σχέδιο Μάρσαλ, από τις πιο πετυχημένες ιδέες στη
σύγχρονη ευρωπαϊκή Ιστορία, και ίσως η πλέον δημιουργική στιγμή στην
αμερικανική διπλωματία.

Η ομιλία του υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ Τζορτζ Μάρσαλ, στις 5 Ιουνίου 1947,
στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, πάνω στην οποία στηρίχθηκε το ομώνυμο «σχέδιο»,
δεν είχε την απαιτούμενη από τον Τύπο της εποχής κάλυψη.

Την είχε παρακολουθήσει ένας δημοσιογράφος από τη «Νιου Γιόρκ Χέραλντ
Τρίμπιουν», ο Στίβεν Γουάιτ. Που μόλις είδε το κείμενο του λόγου, τηλεφώνησε
στον διευθυντή του: «Ο στρατηγός Μάρσαλ μόλις προσφέρθηκε να ανοικοδομήσει την
Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης και της Σοβιετικής Ένωσης», του είχε πει.

Από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, όμως, επίσημα είχε ανακοινωθεί ότι ο υπουργός
Εξωτερικών επρόκειτο να εκφωνήσει έναν συνήθη λόγο με αφορμή την απονομή των
διπλωμάτων στους αποφοίτους… Έτσι, το πλήρες κείμενο του λόγου δημοσιεύτηκε
μερικές ημέρες αργότερα.

Την καλύτερη κάλυψη της ομιλίας του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών είχε κάνει
τότε το Μπι Μπι Σι, επειδή στα χέρια του ανταποκριτή του στην Ουάσιγκτον είχε
φθάσει το αντίγραφο της ομιλίας του Μάρσαλ, από το πρωί. Την ανταπόκριση αυτή
άκουσε και ο Βρετανός υπουργός Εξωτερικών Έρνεστ Μπίβιν, επειδή το κείμενο του
λόγου η βρετανική πρεσβεία στην Ουάσιγκτον το είχε στείλει με την συνήθη
αλληλογραφία, μέσα στον διπλωματικό σάκο…