Κοσσοβίτσα: Ένα χωριό, δύο κράτη για 69 χρόνια

Μέχρι το 1923 ήταν ένα χωριό. Η επιτροπή που καθόρισε τα σύνορα στην Ήπειρο
χώρισε την Κοσσοβίτσα στα δύο. Το μεγαλύτερο τμήμα του χωριού πέρασε στην
Αλβανία. Ο οικισμός έμεινε στην Ελλάδα. Μέχρι το 1943 τα σύνορα δεν εμπόδιζαν
τους «πρώην συγχωριανούς» να επικοινωνούν μεταξύ τους.

Από τότε όμως σταμάτησε κάθε επαφή. Αδέλφια χωρίστηκαν. Παιδιά δεν ξαναείδαν
τους γονείς τους. Συγγενείς δεν ξαναβρέθηκαν. Οι από ‘κει ούτε που σήκωναν το
κεφάλι τους να δουν προς την Ελλάδα. Οι από ‘δω πλησίαζαν στα σύνορα και
φώναζαν. Απάντηση δεν έπαιρναν για περισσότερο από 50 χρόνια.Τα πέντε
τελευταία χρόνια όλα άλλαξαν. Τα σύνορα έπεσαν. Το μικρό μονοπάτι που ένωνε
τους δύο οικισμούς άνοιξε. Όσοι ζούσαν, ξαναβρέθηκαν. Τώρα πια τυπικά είναι
«οι συγχωριανοί που ζουν σε δύο ξένες χώρες». Στην ουσία είναι κάθε μέρα μαζί.
Έχουν τις ίδιες αγωνίες. Τις ίδιες χαρές. Αλλά και τον ίδιο κίνδυνο. Αυτόν της
ερήμωσης καθώς και στα δύο χωριά δεν ζουν παρά μόνο γέροι. Το γεγονός ότι ζουν
είναι γι’ αυτούς πολύ σημαντικό. Τι κι αν είναι πάνω από τα εβδομήντα. Η ζωή
γι’ αυτούς αρχίζει τώρα.

«ΣΗΚΩΣΤΕ και λίγο το κεφάλι σας, μωρέ. Τα μάτια σας θέλουμε να δούμε. Εμείς
είμαστε, οι χωριανοί σας». Φώναζαν και ξαναφώναζαν για 50 χρόνια οι κάτοικοι
της Αγίας Μαρίνας από το ελληνικό. Οι πρώην συγχωριανοί τους δεν απαντούσαν.
Συνέχιζαν να δουλεύουν. Στην Κοσσοβίτσα, στο αλβανικό έδαφος που βρέθηκαν
ξαφνικά μετά την χάραξη των συνόρων, ένα βλέμμα προς την Ελλάδα ήταν αρκετό
για να εκτοπιστούν.

«Μάτωνε η καρδιά μας. Είμαστε μια κοινότητα και γίναμε δύο ξένοι λαοί. Από τη
μια εγώ και από την άλλη οι αδελφές μου, που έμειναν στο ελληνικό. Τους
βλέπαμε. Τους ακούγαμε που μας μιλούσαν και τίποτε περισσότερο. Οι στρατιώτες
ήταν πάνω από το κεφάλι μας. Πενήντα χρόνια έτσι πέρασαν». Ο Μήτσος Καργιάννης
είχε να περάσει στην Ελλάδα, στο πρώην χωριό του, από τα 23 του. Τώρα κάθε
πρωί παίρνει τον γάιδαρό του, τις κατσίκες, ανεβαίνει το μονοπάτι και σε πέντε
λεπτά βρίσκεται στο «χώμα που μεγάλωσε». Ακόμη και σήμερα δεν έχει καταλάβει
πώς η επιτροπή συνόρων χώρισε ένα χωριό στα δύο. «Πάντα οι ξένοι ήταν σκληροί
με την Ελλάδα», λέει. Έτσι το καταλαβαίνει. «Τράβηξαν μια γραμμή και δεν
λογάριασαν αν χωρίζουν αδέλφια, γονείς, φίλους. Τι να πρωτοθυμηθώ. Έβγαινε η
αδελφή μου στο βουνό να με δει. Την έβλεπα, με έβλεπε και εγώ δεν μπορούσα να
σηκώσω τα μάτια μου. Και γύριζα πίσω και έκλαιγα».

Όλοι στην Κοσσοβίτσα σήμερα για εκείνα τα χρόνια μιλούν. Γέροι πια. Έρημοι και
μόνοι σε ένα χωριό με ιστορία και παράδοση. Δεν ξεφεύγει ο μπαρμπα-Μιχάλης ο
Νάτσης από την «εποχή του μαρτυρίου του». Έτσι θέλει να τη λέει. «Ο πατέρας
μου, η μάνα μου και ο αδελφός μου έμειναν στο ελληνικό. Εγώ με την αδελφή μου
προσπαθήσαμε να στήσουμε τη ζωή μας εδώ. Την αδελφή μου μια μέρα οι στρατιώτες
την σκότωσαν έξω στον κήπο. Την τράβηξαν στα σύνορα και είπαν ότι ήθελε να
φύγει». Πάντα έκλαιγε. Μα τώρα στα 77 του το κλάμα του γίνεται κατάρα. Ζει
μόνος του σε ένα μικρό σπιτάκι στην Κοσσοβίτσα. Διαβάζει και ξαναδιαβάζει τα
γράμματα που του έστελνε ο πατέρας του μέσω Αμερικής. «Δεν ήταν μόνο τα
σύρματα. Ήταν που δεν είχαμε κανένα νέο. Και όσοι ήθελαν να μας γράψουν
έστελναν τα γράμματα μέσω Αμερικής ή Γιουγκοσλαβίας». «Αγαπητό μου παιδί,
ασπάζομαι τους οφθαλμούς σου…», του έγραφε ο πατέρας του το 1964. Το κρατάει
αυτό το γράμμα. Το είχε θάψει στο υπόγειο μαζί με κάτι βιβλία εκκλησιαστικά.
Τώρα τα έχει πάνω στο τραπέζι. «Οι αναμνήσεις στη φόρα. Μεγάλη υπόθεση.

Γιατί εμείς με τις αναμνήσεις ζούσαμε τόσα χρόνια. Κάποτε τις θάβαμε. Τώρα τις
έχουμε στο τραπέζι».

«ΤΟ 1923 εγώ ήμουν δώδεκα χρόνων. Ζούσαμε τότε στην Κοσσοβίτσα. Ήρθαν τα μέλη
της επιτροπής. Μας υποχρέωσαν να κλειστούμε στα σπίτια μας. Δεν έπρεπε να τους
πλησιάζουμε. Την επομένη, ανακοίνωσε ο ντελάλης την απόφαση. «Ακούστε
χωριανοί. Από σήμερα δεν θα ξαναπάμε στην Αγία Μαρίνα. Τα σύνορα μπήκαν στο
νεκροταφείο. Θρήνησε τότε το χωριό. Όλοι έκλαιγαν». Η κυρία Διονυσία
Λυδοπούλου γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κοσσοβίτσα. Κατάφερε όμως να περάσει
στην Αγία Μαρίνα, όπου ζει μέχρι σήμερα.

Τότε, το 1923, η επιτροπή χώρισε το χωριό στα δύο. Στην Κοσσοβίτσα ήταν η έδρα
της κοινότητος. Το σχολείο, η εκκλησία, όλα. Τότε δεν υπήρχε η Αγία Μαρίνα.
Υπήρχε μόνο ο οικισμός «Βατσουνιά», όπου ζούσαν 80 οικογένειες. Η επιτροπή που
είχε φτάσει στην Ήπειρο για τον καθορισμό των συνόρων δεν έλαβε υπόψη της ότι
χώριζε ένα χωριό. Όμως κανείς δεν μπορούσε να αντιδράσει. Στην αρχή η λύση
ήταν απλή. Όσοι είχαν συγγενείς και περιουσίες στην Κοσσοβίτσα ή τη Βατσουνιά
με μια ημερήσια άδεια μπορούσαν να πηγαίνουν. Με την άνοδο του Χότζα στην
εξουσία της Αλβανίας, απαγορεύτηκε κάθε επικοινωνία..

Όσοι βρέθηκαν στο ελληνικό προσπάθησαν να ανασυγκροτηθούν. Έφτιαξαν την
εκκλησία τους και την ονόμασαν Αγία Μαρίνα, όνομα που πήρε και το χωριό τους.
Οι άλλοι κράτησαν μόνο το όνομα του χωριού τους. Η εκκλησία, ο Άγιος Γεώργιος
μετατράπηκε σε πολιτιστικό κέντρο. Το σχολείο συνέχισε να λειτουργεί. Μόνο που
σήμερα δεν έχει παρά 8 μαθητές. Σε ένα δύο χρόνια θα κλείσει και αυτό. Όπως
έχουν κλείσει και τα περισσότερα σχολεία «στο ελληνικό». Όπως θα κλείσει και
αυτό της Αγίας Μαρίνας. «Δυστυχώς, τα δύο χωριά ακολουθούν την ίδια μοίρα.
Εγκατάλειψη παντού. Η Κοσσοβίτσα, πριν ανοίξουν τα σύνορα, είχε περισσότερους
από 600 κατοίκους. Τα τελευταία χρόνια έμειναν εκεί μόνο 80 ηλικιωμένοι που
ασχολούνται με την κτηνοτροφία. Όπως ακριβώς συμβαίνει και στην Αγία Μαρίνα.
Ένα χωριό χωρίς δρόμο, χωρίς καμία προοπτική, μια ανάσα από τα ελληνοαλβανικά σύνορα…

Όταν έπεσαν τα σύνορα, όσοι Κοσσοβίτες είχαν μείνει στο ελληνικό έσπευσαν να
προσφέρουν κάθε βοήθεια. Τους έδωσαν ό,τι μπορούσαν. Ακόμη και ψυγεία.
Συγκέντρωσαν χρήματα, έφτιαξαν την εκκλησία και το σχολείο όπως ήταν παλιά.
Έφτιαξαν νεκροταφείο, βρύσες. Γλέντησαν μαζί στα πανηγύρια. Τώρα έχουν δύο
αγίους που γιορτάζουν. Τον Ιούλιο οι Κοσσοβίτες θα έρθουν στην Αγία Μαρίνα.
Και κείνοι θα πάνε τον Αύγουστο». Το μικρό μονοπάτι τούς βγάζει σε λίγα λεπτά.
Το δικό τους μονοπάτι, στους πρόποδες της Μουργκάνας..