Ποιοι οδήγησαν την Ελλάδα στον Δεκέμβρη του ’44

Ίσως δεν θα μπορούσε να βρει αντιπροσωπευτικότερο τίτλο για το νέο του βιβλίο
για την ιστορία της Αριστεράς μέσα από συνεντεύξεις – ντοκουμέντα βετεράνων
του κομμουνιστικού κινήματος, ο δημοσιογράφος Λευτέρης Μαυροειδής. Ο τίτλος
«Οι δύο όψεις της ιστορίας» εκφράζει, όπως άλλωστε διαφαίνεται και μέσα από
τις εντυπωσιακές αφηγήσεις των Γρηγόρη Φαράκου, Λεωνίδα Κύρκου, Βασίλη
Νεφελούδη, Λεωνίδα Τζεφρώνη και Λευτέρη Βουτσά, τις δύο όψεις μιας εποποιίας
στον 20ό αιώνα, με κεντρικό ήρωα «έναν λαό που πάλεψε για τη λευτεριά και την
ανεξαρτησία του».

Στο βιβλίο, από το οποίο «ΤΑ ΝΕΑ» παρουσιάζουν από σήμερα χαρακτηριστικά
αποσπάσματα, περιλαμβάνονται ενδιαφέροντα στοιχεία που αφορούν στα μεγάλα
εθνικά θέματα, στη δικτατορία του Μεταξά, στην Εθνική Αντίσταση και στο ΚΚΕ,
στον Δεκέμβρη του ’44 και στον Εμφύλιο, στην ΕΔΑ, στη διάσπαση του ’68, στις
θέσεις στελεχών της Αριστεράς για τη «φιλελευθεροποίηση» του Μαρκεζίνη, τη
μεταπολίτευση, αλλά και την αποτυχία της προσπάθειας για μια «Ενωμένη Αριστερά».

Στην έκδοση αναδεικνύεται ανάγλυφα μέσα από τις συνεντεύξεις – ντοκουμέντα των
πέντε βετεράνων του κομμουνιστικού κινήματος, όπως τονίζει ο συγγραφέας
Λευτέρης Μαυροειδής, ότι η ιστορία του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος
«είναι μια συμπύκνωση δραματικών αντιφάσεων, μια ιστορία που τη γεμίζουν
τιτανικοί αγώνες, αλλά και κάκιστοι πολιτικοί χειρισμοί, κολοσσιαίες νίκες και
εξοντωτικές ήττες».

Το κίνημα της Αριστεράς, παρατηρεί ο συγγραφέας, «έδειξε σε όλον τον 20ό αιώνα
θαυμαστή βιωσιμότητα, παλεύοντας ενάντια σε αδυσώπητους εχθρούς και
αντιπάλους, έχοντας απέναντί του σύσσωμο τον αστικό πολιτικό κόσμο και το
μηχανισμό του αστικού κράτους, αντιμετωπίζοντας συνεχώς, ειδικότερα δε σε
περιόδους πολιτικών ανωμαλιών ή φασιστικών δικτατοριών, άγριους αστυνομικούς θεσμούς».

Ωστόσο, «το κίνημα αυτό στέκεται σήμερα μπροστά σε καίριες ιστορικές
προκλήσεις και υπαρξιακά προβλήματα, καθώς, διχασμένο σε δύο διιστάμενα
ρεύματα, πορεύεται βασανιστικά στο τοπίο της κρίσης και στην ιδεολογική έρημο
που δημιούργησε η κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού και η αποσύνθεση του
διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος».

Στη σημερινή παρουσίαση σελίδων του βιβλίου καταγράφονται οι αυθεντικές
μαρτυρίες του πρώην γραμματέα της Κ.Ε. του ΚΚΕ (την περίοδο 1934-1938) Βασίλη
Νεφελούδη για τη Μέση Ανατολή, τον ρόλο και τις δολοπλοκίες των Άγγλων, που
δεν ήθελαν ν’ αναπτυχθεί ισχυρό λαϊκό κίνημα και πολύ περισσότερο να
ηγεμονεύει η Αριστερά. Αλλά και οι απόψεις των Γρηγόρη Φαράκου, Λεωνίδα Κύρκου
και Λευτέρη Βουτσά για τα τραγικά λάθη που οδήγησαν ή έγιναν κατά τη διάρκεια
του Δεκέμβρη του ’44.

Ο ΔΕΚΕΜΒΡΗΣ του ’44 είχε την… προϊστορία του. Όλα είχαν «παιχτεί» στη Μέση
Ανατολή. Οι Άγγλοι ήθελαν τον απόλυτο έλεγχο της Ελλάδας. Και αυτό δεν θα
μπορούσε να γίνει ποτέ με μια ισχυρή Αριστερά, η οποία διατηρούσε, τότε, και
μια τεράστια ηθική επιρροή στον Ελληνικό Στρατό, που είχε για έδρα του το Κάιρο.

Γι’ αυτό και οι επεμβάσεις στον Στρατό ήταν συχνές. Δημοκρατικοί αξιωματικοί
που είχαν πολεμήσει στο μέτωπο της Αλβανίας το ’40 και ήταν «δηλωμένοι»
βενιζελικοί ή αντιμεταξικοί εδιώκοντο.

«Όταν τα πράγματα πήραν τη μεγάλη τους όξυνση με τις συλλήψεις των
στρατιωτικών, συνδικαλιστών, αλλά και πολιτικών προσωπικοτήτων, κάναμε μια
συνάντηση», αφηγείται ο Βασίλης Νεφελούδης, ο οποίος έζησε στη Μέση Ανατολή
όλη την εποποιία, αλλά και το δράμα της Αριστεράς, «ο Άγγελος Αγαπητός, ο
Θείελπις Λευκίας κι εγώ ­ ήμασταν και οι τρεις πρώην βουλευτές ­ και
αποφασίσαμε να κάνουμε ένα διάβημα στον Αμερικανό πρεσβευτή “παρά τη ελληνική
κυβερνήσει” Μακ Βη, με το αίτημα να υπάρξει μια αμερικανική επέμβαση προς την
πλευρά των Άγγλων, να σταματήσουν την τόσο ωμή ανάμειξή τους στα ελληνικά
εσωτερικά πράγματα».

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΕΑΜ

«Ο Μακ Βη μας δέχθηκε όρθιος πίσω από το γραφείο του, με ολοφάνερη ψυχρότητα.
Του είπαμε γιατί πήγαμε. Μας απάντησε:

“Τι θέλετε; Να αφήσουμε να κάνει κυβέρνηση το ΕΑΜ στην Ελλάδα;”.

Του υποβάλαμε το ερώτημα, αν ο ελληνικός λαός θέλει να κάνει κυβέρνηση το ΕΑΜ,
ποιος έχει το δικαίωμα να του το απαγορεύσει;

Του εξηγήσαμε ότι σκοπός μας δεν ήταν να βοηθήσουν οι Αμερικανοί να γίνει
κυβέρνηση το ΕΑΜ στην Ελλάδα.

Αυτό που ζητούμε είναι ότι όπως δεν αναμειγνύεται στα εσωτερικά της Ελλάδας η
κυβέρνηση των ΗΠΑ, όπως δεν αναμειγνύονται οι Σοβιετικοί, να μην
αναμειγνύονται και οι Άγγλοι.

Να μας αφήσουν να λύσουμε τα προβλήματά μας, τα δικά μας εσωτερικά προβλήματα,
μόνοι μας.

Τότε ο Μακ Βη μας έσκασε το μυστικό: “Η Ελλάδα είναι χώρα στρατιωτικής ευθύνης
των Άγγλων και οι Αμερικανοί δεν επεμβαίνουν”».

Και ενώ συνέβαιναν όλα αυτά, όπως επισημαίνει ο Λεωνίδας Κύρκος, «δεν υπήρχε ­
από την Αριστερά ­ σαφής προοπτική για το τι θα γίνει με την απελευθέρωση,
όταν πια τα πράγματα θα έχουν φτάσει στο κρίσιμό τους σημείο».

«Για κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο», συνεχίζει ο Λεωνίδας Κύρκος την αφήγησή του
στον Λευτέρη Μαυροειδή, «η απελευθέρωση ήταν η κρίσιμη στιγμή της μετάβασης.

Πώς θα γινόταν αυτή η μετάβαση; Δεν μπορεί οι άνθρωποι που πήγαν κάτω στο
Λίβανο, να μην ήξεραν ότι θα έφτανε η στιγμή της μετάβασης, όταν είδαν εκείνο
το ηφαίστειο το αντικομμουνιστικό που κόχλαζε. Και το ανέχθηκαν».

ΥΒΡΕΙΣ

«Ανέχθηκαν αυτόν το χλευασμό τον απίστευτο στη διάσκεψη του Λιβάνου, τις
ύβρεις, τα συγκεντρωτικά πυρά αυτού του άθλιου συμμαζέματος που ήταν ο παλιός
πολιτικός κόσμος. Και αντί να σηκωθούν να τους αποδοκιμάσουν και να τους πουν
“γεια σας, ραντεβού στα βουνά της πατρίδας μας”, να φύγουν και να τους
υποχρεώσουν εκείνους να σκεφθούν τη δυνατότητα του συμβιβασμού, αυτοί να
‘ρθουν στα βουνά, έκαναν τις υποχωρήσεις που έκαναν».

Όμως το «παιχνίδι» είχε ήδη «παιχτεί» στη Μέση Ανατολή. Και η πορεία του
Δεκέμβρη φαινόταν να ‘ναι προδιαγεγραμμένη. Άλλωστε, «υπήρχε προαποφασισμένη
σταθερή γραμμή να μη φτάσουν στην Ελλάδα ελληνικές ένοπλες δυνάμεις, αν δεν
είχαν εκκαθαρισθεί από τα αντιφασιστικά στοιχεία. Από τους 20.000 στρατό θα
πήγαιναν στην Ελλάδα οι… 3.000-4.000».

Και πάλι η αφήγηση του Βασίλη Νεφελούδη είναι αποκαλυπτική. Ο βετεράνος της
Αριστεράς, έχοντας ζήσει από τα μέσα τις εξελίξεις της εποχής του Β’
Παγκοσμίου Πολέμου, γράφει για τη συνάντηση της μαζικής Αντιφασιστικής
Στρατιωτικής Οργάνωσης, που δρούσε τότε στον Στρατό στη Μέση Ανατολή, με τον
Σοφοκλή Βενιζέλο.

Ο ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ

«­ Όπως είναι γνωστό, πάνω σ’ αυτή την αναμπουμπούλα παραιτήθηκε η κυβέρνηση
Τσουδερού και ανέλαβε να σχηματίσει κυβέρνηση ο Βενιζέλος. Η Επιτροπή
Συντονισμού, πλαισιωμένη και από εκπροσώπους άλλων οργανώσεων, του Ελληνικού
Απελευθερωτικού Συνδέσμου και της Ναυτεργατικής Ένωσης, συγκρότησε μια
επιτροπή και πήγαμε στον Βενιζέλο. Του είπαμε ότι κατά τη γνώμη μας πρέπει να
αναλάβει να σχηματίσει προσωρινή κυβέρνηση και αμέσως ένα κλιμάκιο της
κυβέρνησης αυτής να φύγει για την Ελλάδα, με καθήκον να κουβεντιάσει με την
ΠΕΕΑ τη συγκρότηση κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας. Και να βγάλει και σχετική
ανακοίνωση. Ζητήσαμε, δεύτερο, να ανασυγκροτήσει τις διαλυθείσες μονάδες των
ελληνικών ενόπλων δυνάμεων, γιατί ο κόσμος θέλει να πολεμήσει. Και, τρίτο, να
βγάλει μια ανακοίνωση που να λέει ότι ο αγώνας των ενόπλων δυνάμεων έχει
δικαιωθεί από τα πράγματα, αφού η νέα κυβέρνηση αποδέχεται τις προτάσεις
αυτές. Η απάντηση του Βενιζέλου ήταν ότι είναι εξ ολοκλήρου σύμφωνος μαζί μας.
Μας ευχαρίστησε που τον επισκεφθήκαμε και του αναπτύξαμε τις απόψεις μας. Τον
ευχαριστήσαμε κι εμείς, τον παρακαλέσαμε όμως να μας κάνει και γραπτή αυτή την
αποδοχή των απόψεών μας. Καθώς η Επιτροπή έφευγε, έμεινα λίγο πιο πίσω και του
είπα: “Πιστεύω πως μια φορά στη ζωή ενός πολιτικού προσφέρεται η ευκαιρία να
παίξει ρόλο εθνάρχη. Πιστεύω ότι για σας αυτή η στιγμή είναι η σημερινή. Σας
δίνεται η ευκαιρία να παίξετε ρόλο εθνάρχη. Αδράξτε την ευκαιρία. Θα είναι
κρίμα να τη χάσετε”».

ΑΜΦΙΒΟΛΙΕΣ

«Με ευχαρίστησε και χωρίσαμε φιλικά. Περιμέναμε τη γραπτή δήλωση σχετικά με
την αποδοχή των προτάσεών μας από τον Βενιζέλο, που την είχε υποσχεθεί ρητά.
Το ίδιο βράδυ είδα τον Σαλά, τον υπεύθυνο της ΑΣΟ (Αντιφασιστική Στρατιωτική
Οργάνωση), που είχε μπει στο μεταξύ στην παρανομία και πήγαμε και οι δύο σ’
ένα αράπικο χωριό όπου κρύβονταν τα άλλα διωκόμενα, επίσης, μέλη της ηγεσίας
της οργάνωσης, με την πρόθεση να τους πούμε ότι ύστερα από τη συνάντησή μας με
τον Βενιζέλο και την αποδοχή των προτάσεών μας δεν υπάρχει πια λόγος συνέχισης
του αγώνα. Θα πρέπει ο καθένας να αναλάβει τα καθήκοντά του. Όπως σου έχω πει,
στην Επιτροπή Αξιωματικών της ΑΣΟ, εκτός από τους αριστερούς αξιωματικούς,
ήταν και ο ταγματάρχης Κλαδάκης ­ που εμφανιζόταν ως σοσιαλιστής ­ καθώς και ο
Πέτρος Γαρουφαλιάς και ένας άλλος που δεν θυμάμαι αυτή τη στιγμή το όνομά του.
Όλοι αυτοί έμεναν στο ίδιο σπίτι.

Τους ενημέρωσα για τη συνάντηση και για τη θέση του Βενιζέλου.

Αμέσως μετά μίλησε ο Κλαδάκης, ο οποίος εξέφρασε αμφιβολίες για το αν ο
Βενιζέλος αυτά που είπε θα τα κάνει. Η πρότασή του ήταν να μην περιμένουμε
τίποτα από τον Βενιζέλο και να συνεχίσουμε τον αγώνα.

Την ίδια θέση πήραν και οι δύο άλλοι που προανέφερα. Αναγκάστηκα να ξαναπάρω
το λόγο και να τους πω πως η δήλωση του Βενιζέλου ήταν σαφής και ότι ήταν ρητή
και η δέσμευση που ανέλαβε να μας κάνει τη δήλωση αυτή και εγγράφως. Δεν
έχουμε λοιπόν ­ είπα ­ παρά να περιμένουμε. Αν, πράγματι, πάρουμε τη δήλωση
αυτή και γραπτώς, δεν θα έχουμε κανένα λόγο να συνεχίσουμε τον αγώνα.

Τότε ξαναπήραν το λόγο οι δύο άλλοι που είχαν συνταχθεί με τον Κλαδάκη, καθώς
και όλοι οι υπόλοιποι και συμφώνησαν με τη θέση μου.

Βεβαίως, όπως ξέρουμε, ο Βενιζέλος αθέτησε και τη δήλωση που μας είχε κάνει
και την υπόσχεσή του. Και τα πράγματα πήραν από κει και πέρα τη γνωστή πορεία».

Η ΔΕΞΙΑ και οι Εγγλέζοι δεν ήθελαν σε πρώτη φάση την ένοπλη σύγκρουση το ’44.
Τους ενδιέφερε, όπως τονίζει ο Γρηγόρης Φαράκος, πρώην γραμματέας του ΚΚΕ,
στην αφήγησή του στον Λευτέρη Μαυροειδή, η εξουσία. Και τελικώς την πήραν με
όλα τα μέσα.

­ Να τα δούμε όλα αυτά. Εγώ δεν μπορώ ­ παρά ταύτα ­ να καταλήξω πως η Δεξιά,
ακόμα και οι Εγγλέζοι ­ εκτός, ίσως από τον Τσώρτσιλ ­ ήθελαν την ένοπλη
σύγκρουση. Εκείνο που ήθελαν ήταν να έχουν την εξουσία. Όντως, υπήρξαν από τη
μη εαμική πλευρά και από την πρώτη στιγμή μεγάλες παραβιάσεις των συμφωνιών
του Λιβάνου και της Καζέρτας. Παραβιάσεις όμως γίνονταν και από την εαμική
πλευρά. Τις αναφέρω όχι γιατί πιστεύω πως, αν δεν είχαν γίνει, η άλλη πλευρά
και οι Άγγλοι θα ήσαν λιγότερο σκληροί. Η πάλη για την εξουσία έκανε τον
Ορέστη μητροκτόνο.

Αν σημειώνω τις παρασπονδίες, είναι γιατί στην Αριστερά ­ αν θέλει να
επαίρεται ότι είναι Αριστερά ­ δεν επιτρέπεται να φτάνει σε δυναμικούς
εκβιασμούς και να μην έχει ηθικούς δισταγμούς. Στα ντοκουμέντα, λοιπόν, που
έχω ερευνήσει υπάρχουν εκθέσεις επίσημες που δεν έχουν από κανέναν
αμφισβητηθεί και αναφέρονται στον τρόπο με τον οποίο οι εαμικές αρχές στην
περιοχή τους εξεδίωκαν όλους τους άλλους. Θα αναφέρω μια παραβίαση. Η συμφωνία
της Καζέρτας έλεγε ότι ο ΕΛΑΣ δεν θα καταλάβει τη Θεσσαλονίκη. Και όμως την
κατέλαβε. Υπάρχουν συγκεκριμένες εντολές και γράμματα του Γενικού Στρατηγείου
του ΕΛΑΣ προς την κομματική καθοδήγηση της Θεσσαλονίκης να στραφούν οι
δυνάμεις του ΕΛΑΣ προς τα γιουγκοσλαβικά σύνορα, όπου δρούσαν οι
σλαβομακεδονικές ομάδες του Γκότσεφ. Και υπάρχει έκθεση του Λεωνίδα Στρίγκου,
κομματικού γραμματέα Μακεδονίας την εποχή εκείνη.

Υπήρχαν και από τις δυο μεριές παραβιάσεις. Θα δεχτώ ακόμα ότι από την πλευρά
της Δεξιάς υπήρξαν περισσότερες, ιδιαίτερα όταν άρχισαν να έρχονται τα αγγλικά
στρατεύματα στην Αθήνα. Όλα μαζί όμως οδηγούν στο αποτέλεσμα: ενώ τις πρώτες
μέρες μετά την απελευθέρωση δεν υπήρξε απόπειρα μονοπώλησης της εξουσίας από
την εαμική πλευρά, ούτε η μη εαμική πλευρά έδειξε τέτοια πρόθεση, στην πορεία
τα πράγματα αλλάζουν. Όσο γινόταν πιο φανερή η μεγάλη κυριαρχία του ΕΑΜ μέσα
στον λαό, αυτό, από τη μια μεριά κατατρόμαζε την αντίπαλη πλευρά και, από την
άλλη σήκωνε τα μυαλά ­ για να το πω πολύ απλά ­ της ηγεσίας του ΚΚΕ και του ΕΑΜ.

ΤΟΝ ΔΕΚΕΜΒΡΗ του ’44 δεν δυσφήμησε κανείς άλλος περισσότερο την Αριστερά και
τα οράματά της, όσο ο «καπετάν Ορέστης» της ΟΠΛΑ. Η αποκαλυπτική μαρτυρία του
Λευτέρη Βουτσά, του σημερινού εκδότη της «Αυγής», αναφέρεται στην προσωπική
του εμπειρία τον Δεκέμβρη του ’44. Και δίνει το κλίμα της εποχής.

«Με το ξέσπασμα της δεκεμβριανής σύγκρουσης μεταφέραμε το “Ριζοσπάστη” στα
Πατήσια. Η σύνταξη ήταν σ’ ένα σπίτι στην οδό Νάξου. Το τυπογραφείο επίσης
κάπου εκεί, αν και δεν θυμάμαι πια πού ακριβώς. Διευθυντής ο Κώστας
Καραγιώργης, συντάκτες ο Μήτσος Καραντώνης και η Διδώ Σωτηρίου, ο Κώστας
Βιδάλης και άλλοι. Από τα Πατήσια η εφημερίδα διανέμονταν και κυκλοφορούσε σε
όλη την Αθήνα, όπου κυριαρχούσε ο ΕΛΑΣ.

Θυμάμαι ένα επεισόδιο που μου συνέβη μια νύχτα κατά τις 24-25 του Δεκέμβρη.
Έβγαινα από το σπίτι τής οδού Νάξου να πάω στο τυπογραφείο για κάποια δουλειά.
Σε μια γωνιά με σταμάτησε ένας ελασίτης, προτείνοντας το όπλο του και
βγάζοντας κάτι άναρθρους φθόγγους. Σταμάτησα και προσπαθούσα να καταλάβω τι
συμβαίνει. Ο ελασίτης μου έκανε μια πρόχειρη έρευνα στα ρούχα μου, μου πήρε το
περίστροφο και με κάποια νεύματα με κάλεσε να τον ακολουθήσω. Κατάλαβα ότι ο
άνθρωπος ήταν βωβός και χωρίς να φέρω αντίσταση τον ακολούθησα. Με πήγε έτσι
ως τη διοίκηση της Πολιτοφυλακής, κάπου στο Γαλάτσι. Ήταν το βασίλειο του
“καπετάν Ορέστη”, του περίφημου Ορέστη της ΟΠΛΑ, που ματοκύλισε την περιοχή».

ΣΑΝ ΑΛΗ ΠΑΣΑΣ

«Με ανεβάζουν στο πάνω πάτωμα όπου ο καπετάν Ορέστης ήταν ξαπλωμένος με τις
μπότες πάνω σ’ ένα κρεβάτι και με ύφος που μου θύμισε τον Αλή Πασά. Αφού
διαπιστώθηκε ποιος ήμουνα, ζήτησα και μου έδωσαν έναν ελασίτη να με συνοδεύσει
ως το τυπογραφείο, για να μην έχω και τίποτα άλλα τέτοια συναπαντήματα, αλλά
οι εικόνες που είδα σ’ αυτό το οίκημα της Πολιτοφυλακής στο Γαλάτσι με είχαν
συγκλονίσει. Ένα πλήθος τρομαγμένων ανθρώπων – ομήρων είχε στριμωχτεί σ’ έναν
εξαιρετικά στενό χώρο. Έξω από τα αποχωρητήρια περίμεναν ουρές ολόκληρες. Η
αγωνία και η απόγνωση ήταν ζωγραφισμένη στα πρόσωπα όλων. Ήταν η πρώτη μου
επαφή με την τραγωδία των ομήρων. Ξαναείδα τις φάλαγγες των δυστυχισμένων
αυτών ανθρώπων στη συνέχεια, στην πορεία προς τη Θήβα.

Τις τελευταίες μέρες του Δεκέμβρη φύγαμε για λόγους ασφάλειας από την οδό
Νάξου και πήγαμε στα Κάτω Πατήσια. Εγκατασταθήκαμε στο σπίτι του βιομηχάνου
Δημητριάδη. Ήταν ένα θαυμάσιο σπίτι με μια πολυτελέστατη επίπλωση και έξοχη
διακόσμηση. Χαλιά, πίνακες, μπιμπελό κ.λπ. Όσο βρισκόμαστε εκεί πατάγαμε στα
νύχια για να μη θίξουμε τίποτα. Όταν όμως φύγαμε εμείς για να ακολουθήσουμε
τον ΕΛΑΣ στην πορεία προς τη Λαμία και τα Τρίκαλα, μπήκαν μέσα οι άνθρωποι του
καπετάν Ορέστη και τα έκαναν λίμπα».