Οι υψηλές τιμές στην αντλία και το διυλιστηριακό έλλειμμα της ΕΕ

Καθώς η ενεργειακή κρίση βαθαίνει, υπό το βάρος των πολεμικών συγκρούσεων στον Περσικό Κόλπο και την Ουκρανία, οι τιμές των πετρελαϊκών προϊόντων στην αντλία συνεχίζουν να αυξάνονται. Βασική, αλλά όχι μοναδική, αιτία είναι η άνοδος των διεθνών τιμών του αργού πετρελαίου. Σε αντίθεση, όμως, με την κρίση του 2022, σήμερα υπάρχει ένας πρόσθετος παράγοντας που ασκεί σημαντικές ανοδικές πιέσεις: το έλλειμμα στην παραγωγή διυλισμένων προϊόντων στην Ευρώπη, το οποίο υποχρεώνει πολλές χώρες να εισάγουν μεγάλες ποσότητες ντίζελ από τις ΗΠΑ, την Ινδία, την Τουρκία και άλλες αγορές, αυξάνοντας το κόστος προμήθειας.

Το Brent, το διεθνές σημείο αναφοράς για τις τιμές του αργού, έχει ανατιμηθεί κατά 52% μέσα στο τελευταίο δωδεκάμηνο, με το μηνιαίο προθεσμιακό συμβόλαιο να διαμορφώνεται στα 105 δολάρια το βαρέλι την Παρασκευή το μεσημέρι. Οι τιμές spot για φυσικά φορτία αργού κινούνται ακόμη υψηλότερα, μεταξύ 115 και 125 δολαρίων το βαρέλι.

Ωστόσο, η τελική τιμή των καυσίμων δεν καθορίζεται μόνο από το κόστος του αργού. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν η προμήθεια, η μεταφορά και η αποθήκευση, αλλά και το κόστος επεξεργασίας της πρώτης ύλης στα διυλιστήρια. Το περιθώριο διύλισης (refinery margin) έχει αυξηθεί σημαντικά τους τελευταίους μήνες, καθώς η παγκόσμια παραγωγή διυλισμένων προϊόντων περιορίζεται. Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας (IEA), η παγκόσμια διυλιστική παραγωγή τον Αύγουστο υποχώρησε στα 81,4 εκατ. βαρέλια ημερησίως, κατά 4,2 εκατ. βαρέλια χαμηλότερα σε σύγκριση με έναν χρόνο πριν.

Οι εξαγωγές πετρελαϊκών προϊόντων από τις χώρες του Κόλπου έχουν ουσιαστικά μηδενιστεί λόγω του πολέμου, ενώ τα ρωσικά διυλιστήρια αντιμετωπίζουν μειωμένη παραγωγή και εξαγωγές εξαιτίας των συνεχιζόμενων ουκρανικών επιθέσεων με drones. Η περιορισμένη προσφορά, σε συνδυασμό με τη σχετικά σταθερή ζήτηση, έχει οδηγήσει τα περιθώρια διύλισης σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα.

Στην Ευρώπη, τα περιθώρια διύλισης τον περασμένο Αύγουστο κυμάνθηκαν, ανάλογα με το προϊόν, μεταξύ 33 και 44 δολαρίων ανά βαρέλι, έναντι 10-20 δολαρίων τον Μάιο. Ακόμη μεγαλύτερη ήταν η άνοδος στις τιμές των προϊόντων έναντι του αργού. Στα μέσα Σεπτεμβρίου, η διυλιστηριακή τιμή του ντίζελ (product crack) έφθασε περίπου τα 200 δολάρια το βαρέλι, ενσωματώνοντας διαφορά σχεδόν 95 δολαρίων έναντι του Brent.

Η ευρωπαϊκή αγορά αντιμετωπίζει, επιπλέον, τις συνέπειες της συρρίκνωσης του διυλιστηριακού κλάδου. Από το 2009 έχουν κλείσει περίπου 30-35 διυλιστήρια, κυρίως στη Βόρεια Ευρώπη, περιορίζοντας σημαντικά την εγχώρια παραγωγική δυναμικότητα κατά 35%. Η υψηλή φορολογία, οι περιβαλλοντικές απαιτήσεις, οι δυσκολίες αδειοδότησης και το αυξανόμενο κόστος επενδύσεων έχουν αποθαρρύνει την ανάπτυξη νέων μονάδων και τον εκσυγχρονισμό υφιστάμενων εγκαταστάσεων.

Σε αυτό το περιβάλλον, η Ελλάδα αποτελεί μια αξιοσημείωτη εξαίρεση. Διατήρησε και τα τέσσερα διυλιστήριά της, ενώ οι δύο μεγάλοι όμιλοι, HelleniQ Energy και Motor Oil, επένδυσαν συστηματικά στον εκσυγχρονισμό και την αύξηση της παραγωγικότητάς τους. Με συνολική δυναμικότητα επεξεργασίας που υπερβαίνει τα 550.000 βαρέλια ημερησίως, καλύπτουν τις ανάγκες της εγχώριας αγοράς και εξάγουν σημαντικό μέρος της παραγωγής τους σε περισσότερες από 30 χώρες.

Η σημερινή κρίση αναδεικνύει, επομένως, μια κρίσιμη διάσταση της ενεργειακής ασφάλειας: δεν αρκεί η εξασφάλιση επαρκών ποσοτήτων αργού πετρελαίου. Απαιτείται και ισχυρή, ανταγωνιστική διυλιστική βάση. Η Ευρώπη καλείται πλέον να αντιμετωπίσει το κόστος των επιλογών που περιόρισαν την παραγωγική της ικανότητα, καθώς οι ελλείψεις διυλισμένων προϊόντων μετατρέπονται σε έναν ακόμη παράγοντα ακρίβειας για νοικοκυριά και επιχειρήσεις.

Ο Κ. Ν. Σταμπολής είναι ενεργειακός αναλυτής και πρόεδρος του ΙΕΝΕ