Η ελληνική προεδρία να γίνει η αφετηρία μιας νέας κοινωνικής Ευρώπης

Η Ευρώπη βρίσκεται ξανά μπροστά σε μια καθοριστική επιλογή. Η χαμηλή ανάπτυξη, η δημογραφική γήρανση και οι διεθνείς αναταράξεις χρησιμοποιούνται όλο και συχνότερα ως επιχείρημα για επιστροφή στη δημοσιονομική πειθαρχία και στη συρρίκνωση των κοινωνικών δαπανών. Όμως η Ευρώπη έχει δοκιμάσει αυτόν τον δρόμο και γνωρίζει πού οδηγεί.

Στην κρίση χρέους του 2010, η ευρωπαϊκή απάντηση οικοδομήθηκε πάνω στη λιτότητα. Οι περικοπές σε μισθούς, συντάξεις, υγεία και κοινωνική προστασία παρουσιάστηκαν ως αναγκαία θεραπεία. Στην πράξη, βάθυναν την ύφεση, αύξησαν την ανεργία και όξυναν τις κοινωνικές ανισότητες. Εκατομμύρια πολίτες αισθάνθηκαν ότι η Ευρώπη δεν στεκόταν δίπλα τους αλλά απέναντί τους. Η εμπειρία αυτή αποδυνάμωσε την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και ενίσχυσε τον ευρωσκεπτικισμό και την Ακροδεξιά.

Στην πανδημία, αντίθετα, η Ευρώπη επέλεξε διαφορετικό δρόμο. Ανέστειλε τους αυστηρούς δημοσιονομικούς περιορισμούς, στήριξε την απασχόληση μέσω του SURE και χρηματοδότησε από κοινού την ανάκαμψη με το NextGenerationEU. Δεν λύθηκαν όλα τα προβλήματα, αποφεύχθηκε όμως μια νέα κοινωνική καταστροφή και αποδείχθηκε ότι η αλληλεγγύη είναι αποτελεσματική οικονομική και κοινωνική πολιτική.

Το δίδαγμα είναι καθαρό: όταν η Ευρώπη απαντά στις κρίσεις με λιτότητα, κατακερματίζεται. Οταν απαντά με κοινή χρηματοδότηση και προστασία της κοινωνίας, βγαίνει πιο ενωμένη και ισχυρή. Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, η οποία αναλαμβάνει την προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης το δεύτερο εξάμηνο του 2027. Η χώρα που πλήρωσε βαρύτερα από κάθε άλλη τη λιτότητα έχει την πολιτική ευθύνη να θέσει στο κέντρο της ευρωπαϊκής συζήτησης ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο.

Πρώτος στόχος πρέπει να είναι η αλλαγή του δημοσιονομικού πλαισίου. Οι δαπάνες για παιδεία, υγεία, κοινωνική κατοικία, φροντίδα και επανεκπαίδευση πρέπει να αναγνωρίζονται ως παραγωγικές κοινωνικές επενδύσεις και όχι ως κόστος που συνυπολογίζεται στο όριο δαπανών. Δεύτερος στόχος πρέπει να είναι μια ευρωπαϊκή πολιτική κατοικίας, με ένα Ευρωπαϊκό Ταμείο Προσιτής Κατοικίας που θα χρηματοδοτεί πολιτικές κοινωνικής κατοικίας, την ανακαίνιση κενών δημόσιων, δημοτικών και ιδιωτικών κτιρίων.

Τρίτος στόχος πρέπει να είναι η αξιοπρεπής εργασία: κατώτατοι μισθοί που εξασφαλίζουν αξιοπρεπή διαβίωση, πλήρη εργασιακά και ασφαλιστικά δικαιώματα για τους εργαζομένους στις πλατφόρμες, τους αυτοαπασχολουμένους και όσους εργάζονται με επισφαλείς συμβάσεις. Τέταρτος στόχος πρέπει να είναι ένα ευρωπαϊκό σύμφωνο για τη φροντίδα, με καθολική πρόσβαση σε βρεφονηπιακούς σταθμούς, ποιοτικές υπηρεσίες φροντίδας ηλικιωμένων, και επαρκείς γονικές άδειες.

Πρόκειται ταυτόχρονα για κοινωνική πολιτική, πολιτική ισότητας και αναπτυξιακή πολιτική, καθώς επιτρέπει σε περισσότερες γυναίκες και νέους γονείς να συμμετέχουν ισότιμα στην εργασία. Τέλος, η Ευρώπη χρειάζεται μόνιμους μηχανισμούς αλληλεγγύης: ένα εργαλείο αντίστοιχο του SURE για την προστασία της απασχόλησης στις κρίσεις, ισχυρότερο κοινό προϋπολογισμό και νέους ευρωπαϊκούς πόρους από τη φορολόγηση των υπερκερδών, του μεγάλου πλούτου και των πολυεθνικών.

Η ελληνική προεδρία μπορεί να οικοδομήσει μια ευρεία συμμαχία γύρω από αυτές τις διεκδικήσεις. Μια Ευρώπη που περικόπτει την κοινωνική προστασία υπονομεύει τον εαυτό της. Μια πραγματικά κοινωνική Ευρώπη μπορεί να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη των πολιτών και να μετατρέψει την Ενωση από μια απλή αγορά κανόνων σε κοινότητα αλληλεγγύης, ασφάλειας και κοινής προοπτικής.

Ο Λευτέρης Καρχιμάκης είναι λέκτορας Ευρωπαϊκής Πολιτικής και συντονιστής Ομάδας Προγράμματος ΠΑΣΟΚ