Οι τρέχουσες εκκρεμότητες αποτελούν τη λυδία λίθο του Κυπριακού

Η πολυαναμενόμενη παρουσία του Γενικού Γραμματέα (ΓΓ) του ΟΗΕ (ΗΕ) στην Κύπρο απέδωσε ορισμένες εξελίξεις, αλλά δεν είχε απτά αποτελέσματα, που να δημιουργούν βάσιμες ελπίδες για την άρση του πολυετούς αδιεξόδου.

Πράγματι μετά την παταγώδη αποτυχία στο Κραν Μοντανά, που θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί, και την προηγηθείσα απόρριψη του Σχεδίου Ανάν, το 2004, που πιστεύω ότι οφείλεται στην κυβερνητική αλλαγή στην Κυπριακή Δημοκρατία, όταν τα ηνία της εξουσίας διαβιβάστηκαν από τον Κληρίδη στον Παπαδόπουλο, η επίσκεψη του ΓΓ των ΗΕ στη Λευκωσία αποτέλεσε ένα ελπιδοφόρο μήνυμα για την επίλυση του Κυπριακού.

Οι οιωνοί, όμως, δεν ήταν καλοί: όσο ο χρόνος περνά, και σήμερα έχουμε να μετράμε 52 έτη από την αποφράδα της εισβολής των Τούρκων στο νησί, τόσο αντικειμενικά δυσχεραίνεται η περίπτωση της επανένωσης. Γιατί οι νέες γενιές των Ελληνοκυπρίων και των Τουρκοκυπρίων δεν έχουν ζήσει ποτέ μαζί, και όσοι απομένουν ακόμα από την παλιά γενιά, είτε είναι υπερήλικοι, είτε έχουν βρει νέες εστίες εγκατάστασης στο εξωτερικό, χωρίς προσδοκίες επιστροφής. Αν συνυπολογίσουμε σε αυτόν τον παράγοντα και δύο άλλες διαφορές που χωρίζουν τις δύο κοινότητες, τη θρησκεία και τη γλώσσα καταλήγουμε στο συμπέρασμα πως πολύ λίγα τις συνδέουν πια.

Τα λίγα όμως είναι σημαντικά: πρώτον, ότι συνοικούν σε ένα νησί που όσο και μεγάλο να είναι, είναι αμφίβολο πως μπορεί να φιλοξενήσει δύο ανεξάρτητα και βιώσιμα κράτη στο άπειρο, και, δεύτερον, πως η ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ενωση αποτελεί ένα δέλεαρ για την τουρκοκυπριακή κοινότητα, και φυσικά για τον πάτρωνά της, την Τουρκία, που δεν μπορεί να αγνοηθεί. Αυτό το ενδεχόμενο, εξάλλου, έκανε τους Τουρκοκύπριους να υπερψηφίσουν το Σχέδιο Ανάν, στο δημοψήφισμα το 2004.

Υπάρχουν, όμως, και άλλοι λόγοι που καθιστούν την επίλυση του Κυπριακού εξαιρετικά δυσχερή: η Τουρκία, μετά το Κραν Μοντανά, άλλαξε ρότα κι ενώ είχε συμβιβαστεί στη λύση του Κυπριακού στη βάση της δικοινοτικής – διζωνικής ομοσπονδίας, αιφνιδίως πρότεινε τη λύση της κυρίαρχης ισότητας των Κατεχομένων, δηλαδή τη δημιουργία δύο κρατών. Την οποία δεν είναι έως σήμερα διατεθειμένη να μεταβάλει, ευθυγραμμιζόμενη με τις αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας των ΗΕ.

Η ελληνική πλευρά δεν συζητά, και δικαίως, ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Γιατί τα δύο κράτη σημαίνουν μια πλήρη επικυριαρχία, νομιμοποιημένη, της Τουρκίας στο βόρειο τμήμα του νησιού, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Και δραματική αύξηση της επιρροής της στη Μέση Ανατολή, κάτι που ουδείς, εκτός της σημερινής διοίκησης των ΗΠΑ, επιθυμεί.

Η επίσκεψη του ΓΓ, κάτω από αυτές τις συνθήκες, δεν μπορούσε να στεφτεί από επιτυχία. Παρά την καλή ατμόσφαιρα που επικράτησε οι δύο πλευρές επέμειναν στις πάγιες θέσεις τους. Η μεν ελληνοκυπριακή εξουσία, το επίσημο κυπριακό κράτος, στην ιδέα της διζωνικής – δικοινοτικής ομοσπονδίας και στην πιστή ακολουθία των αποφάσεων και των ψηφισμάτων των ΗΕ, η δε τουρκοκυπριακή εξουσία στην ιδέα των δύο χωριστών κρατών. Κι αυτό παρά το γεγονός ότι έτσι εγκαταλείπεται το όραμα της Ευρωπαϊκής Ενωσης και των κερδών που θα αποκόμιζε η ενιαία Κύπρος και η Τουρκία.

Η κατάληξη ήταν η πρόταση του ΓΓ για έναρξη συνομιλιών με σύνθεση 5+1, υπό την αιγίδα των ΗΕ, που αφορά τους Ελληνοκυπρίους, τους Τουρκοκυπρίους, τις τρεις εγγυήτριες δυνάμεις (Ελλάδα, Τουρκία, Ηνωμένο Βασίλειο) και την Ευρωπαϊκή Ενωση, χωρίς σαφή ημερομηνία έναρξης, αλλά με την προϋπόθεση μιας σημαντικής προόδου στις τρέχουσες εκκρεμότητες.

Οι τρέχουσες εκκρεμότητες αποτελούν όμως τη λυδία λίθο του Κυπριακού. Επειδή είναι δισεπίλυτα ζητήματα στα οποία οι δύο κοινότητες αδυνατούν να βρουν λύση: πρόκειται για το ζήτημα της διόδου συγκεκριμένων οδοφραγμάτων, έτσι ώστε να υπάρχουν περισσότερες είσοδοι και έξοδοι για τη διακίνηση πολιτών. Σε αυτή την προσπάθεια οι ηγεσίες των δύο πλευρών δεν έχουν κατορθώσει να βρουν, ως τα σήμερα, σημεία κοινής συμφωνίας, με αποτέλεσμα να καθυστερεί σημαντικά ένα από τα κυριότερα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης.

Ενα άλλο σημείο που πρέπει να επιλυθεί πριν από την έναρξη των συνομιλιών είναι να συμφωνήσουν τα δύο μέρη εάν η βάση των συζητήσεων θα αποτελέσει το σημείο όπου εγκαταλείφθηκε η συζήτηση στο Κραν Μοντανά. Και η μεν ελληνική πλευρά συμφωνεί με αυτό, αλλά ο τουρκοκύπριος ηγέτης, ο κ. Ερχιουρμάν, επιφυλάχθηκε για να ζητήσει την έγκριση της Αγκυρας πάνω σε αυτό. Τέλος ο ΓΓ περιμένει τις προτάσεις των δύο ηγετών για να προχωρήσει, σύμφωνα με αυτές, στην προσπάθεια επίλυσης. Τιτάνιο, πράγματι, έργο.

Η αλήθεια είναι ότι ο ΓΓ καθυστέρησε απελπιστικά στο να πράξει, όπως έπραξε στην πρόσφατη επίσκεψη του στο νησί. Αφησε τα πράγματα να κυλήσουν, χωρίς καμία επέμβαση των ΗΕ, για εννέα χρόνια, αφήνοντας την πρωτοβουλία στα δύο μέρη, και μόνο λίγους μήνες πριν από το τέλος της θητείας του αποφάσισε να αναπτύξει δραστηριότητα. Θα έπρεπε να δράσει νωρίτερα και ειδικότερα όταν έγινε η πολιτική αλλαγή στους Τουρκοκυπρίους, με την εκλογή του μετριοπαθούς Ερχιουρμάν στη θέση του αδιάλλακτου Τατάρ. Γιατί, βεβαίως, στη φάση διακυβέρνησης του ψευδοκράτους από τον δεύτερο, κάθε πιθανότητα επίλυσης του Κυπριακού, εκτός της αποδοχής των δύο κρατών, θα έπεφτε στο κενό.

Ενώ με τη νέα ηγεσία, χωρίς αυτή να είναι πλήρως αυτονομημένη από την Αγκυρα, αλλά με έναν πιο λογικό και αξιόπιστο ηγέτη, η πιθανότητα να μεταπεισθεί ο Ερντογάν για την αποδοχή μιας λύσης που θα του προσπορίσει καρπούς, είναι πιο πιθανή. Αρκεί, βεβαίως η ελληνοκυπριακή ηγεσία να αποφασίσει πως στη θέση της κυρίαρχης ισότητας, που σημαίνει συνομοσπονδία δύο κρατών, θα υπάρξει μια πραγματική πολιτική ισότητα των δύο κοινοτήτων. Πράγμα που είναι εξαιρετικά δύσκολο να το δεχτούν οι Ελληνοκύπριοι, ιδιαίτερα σε μια περίοδο που και η ελληνική ηγεσία δεν είναι σε θέση να πρωτοστατήσει σε διαπραγματεύσεις, αφού βρίσκεται στη δυσχερή φάση ενός μακρού προεκλογικού αγώνα.

Ο Χρήστος Ροζάκης είναι ομότιμος καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρώην υφυπουργός Εξωτερικών