Η κρίση του μετα-Brexit πολιτικού μοντέλου

Η παραίτηση του Κιρ Στάρμερ δεν αποτελεί απλώς επεισόδιο εσωκομματικής φθοράς. Συνιστά ένδειξη μιας βαθύτερης απορρύθμισης του βρετανικού πολιτικού συστήματος, το οποίο εδώ και μία δεκαετία αδυνατεί να παραγάγει σταθερή διακυβέρνηση, αξιόπιστη οικονομική στρατηγική και πειστική κοινωνική προοπτική. Η άνοδος του Reform UK, η ιστορική συρρίκνωση των Συντηρητικών και η ταχεία εξάντληση της δυναμικής των Εργατικών δεν είναι ασύνδετα φαινόμενα. Αποτελούν πλευρές της ίδιας κρίσης: της κρίσης ενός κράτους που υποσχέθηκε «ανάκτηση ελέγχου» αλλά παρήγαγε ανασφάλεια, χαμηλή ανάπτυξη και θεσμική κόπωση.

Το Brexit βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της ιστορικής καμπής. Δεν είναι η μόνη αιτία της βρετανικής παρακμής, αλλά λειτούργησε ως επιταχυντής ήδη υπαρχουσών αδυναμιών. Η αποχώρηση από την Ευρωπαϊκή Ενωση παρουσιάστηκε ως χειραφέτηση από εξωτερικούς περιορισμούς. Στην πράξη, όμως, σήμανε περισσότερα εμπορικά εμπόδια, απώλεια επενδυτικής βεβαιότητας, δυσκολότερη πρόσβαση σε αγορές και εργατικό δυναμικό, καθώς και μείωση της βρετανικής επιρροής σε μια ήπειρο που παραμένει ο φυσικός οικονομικός και γεωπολιτικός της χώρος. Η ΕΕ προχώρησε, αντιμετωπίζοντας πανδημία, Ουκρανία και ενεργειακή κρίση μέσα από νέες μορφές συντονισμού. Η Βρετανία, αντίθετα, εγκλωβίστηκε σε έναν διαρκή απολογισμό του 2016.

Η ευθύνη των Συντηρητικών είναι καθοριστική. Δεκατέσσερα χρόνια εξουσίας άφησαν πίσω τους λιτότητα, φθορά των δημόσιων υπηρεσιών, στεγαστική κρίση, χαμηλή παραγωγικότητα και πολιτική αστάθεια. Το κόμμα που ιστορικά ταυτιζόταν με τη συνέχεια του κράτους κατέληξε να ενσαρκώνει το χάος: από το δημοψήφισμα του Κάμερον έως τον βολονταρισμό του Τζόνσον, το δημοσιονομικό σοκ της Τρας και την αδυναμία του Σούνακ να αποκαταστήσει εμπιστοσύνη. Η κατάρρευσή του δεν είναι απλώς εκλογική. Είναι ιδεολογική.

Ωστόσο, η ήττα του συντηρητισμού δεν συνεπάγεται αυτομάτως επιτυχία της Κεντροαριστεράς. Ο Στάρμερ εξελέγη με την υπόσχεση σοβαρότητας και θεσμικής κανονικότητας. Αυτή η υπόσχεση είχε αξία μετά τα χρόνια των σκανδάλων και της αβεβαιότητας. Αποδείχθηκε όμως ανεπαρκής όταν δεν συνοδεύτηκε από ορατή βελτίωση στην καθημερινότητα: στο NHS, στη στέγη, στους μισθούς, στις μεταφορές, στην τοπική αυτοδιοίκηση. Η τεχνοκρατική μετριοπάθεια, όταν δεν αγγίζει τις κοινωνικές ανισότητες, κινδυνεύει να εκληφθεί ως διαχείριση της παρακμής. Σε αυτό το κενό παρεμβαίνει το Reform UK. Η άνοδός του δεν πρέπει να υποτιμηθεί ως στιγμιαία διαμαρτυρία. Εκφράζει θυμό απέναντι στις ελίτ, φόβο κοινωνικής καθόδου και δυσπιστία προς τους θεσμούς. Η απάντησή του, όμως, είναι πολιτικά παραπλανητική: μετατρέπει οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα σε πολιτισμική σύγκρουση, παρουσιάζει τη μετανάστευση ως ενιαία αιτία όλων των δυσλειτουργιών και ανακυκλώνει την ίδια υπόσχεση εθνικής περιχαράκωσης που γέννησε το Brexit. Πρόκειται για ριζοσπαστικοποίηση της αποτυχίας, όχι για υπέρβασή της.

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε η μίμηση της δεξιάς ατζέντας ούτε η επιστροφή σε έναν άχρωμο διαχειρισμό. Χρειάζεται νέο κοινωνικό συμβόλαιο: δημόσιες επενδύσεις, ανασυγκρότηση του NHS, κοινωνική κατοικία, πράσινη βιομηχανική πολιτική, αξιοπρεπείς μισθοί και σοβαρή επαναπροσέγγιση με την Ευρωπαϊκή Ενωση σε εμπόριο, έρευνα, ασφάλεια και κινητικότητα των νέων. Οχι ως νοσταλγία επιστροφής, αλλά ως ρεαλιστική αναγνώριση ότι η εθνική κυριαρχία στον 21ο αιώνα ασκείται αποτελεσματικότερα μέσα από συνεργασίες.

Αν ο Αντι Μπέρναμ κληθεί να αναλάβει, θα κληρονομήσει κάτι περισσότερο από μια κυβερνητική κρίση. Θα κληρονομήσει μια κοινωνία κουρασμένη από υποσχέσεις, δύσπιστη απέναντι στους θεσμούς και δεκτική σε απλουστευτικές απαντήσεις. Το στοίχημα για τη βρετανική Κεντροαριστερά είναι να αποδείξει ότι η σταθερότητα δεν σημαίνει ακινησία και ότι η δικαιοσύνη δεν είναι πολυτέλεια μετά την ανάπτυξη, αλλά προϋπόθεσή της.

Η Βασιλική (Μπίλυ) Τσαγκρώνη είναι επίκουρη καθηγήτρια Συγκριτικής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο του Λέιντεν