Η Ευρώπη προχωρά μέσα από τις κρίσεις. Γνωστό. Και κάθε τόσο εμφανίζεται το ερώτημα «εάν θα επιβιώσει» και γράφεται ο επικήδειός της. Το 2007 όταν διαφαινόταν η παγκόσμια οικονομική κρίση και με την αδυναμία υιοθέτησης της Συνθήκης της Λισαβόνας (τέθηκε σε εφαρμογή τελικά το 2009) εξέδωσα ένα σύντομο βιβλίο με τίτλο
«Θα επιβιώσει η Ευρωπαϊκή Ενωση;» (εκδόσεις Παπαζήση). Επεβίωσε. Το 2016 ο J.R. Gillingham έγραψε το βιβλίο με τον μακάβριο τίτλο «ΕΕ: Ενας Επικήδειος» (The EU: An Obituary, Verso). Δεν εκφωνήθηκε ποτέ. Το 2017 ο D. Murray εξέδωσε τον τόμο με τίτλο «Ο Περίεργος Θάνατος της Ευρώπης» (A Strange Death of Europe, Bloomsbury). Ουδέποτε συνέβη.
Περνώντας τη μια κρίση μετά την άλλη, η Ενωση έφθασε στη σημερινή πολυκρίση, μια κρίση πολύπλευρη και εντελώς διαφορετική. Απειλείται από την επιθετικότητα της Ρωσίας (πόλεμος Ουκρανίας) και την ανοιχτή υπονόμευση των ΗΠΑ/ Τραμπ. Και κυρίως από τις εσωτερικές παθογένειές της, ελλείμματα και εξαρτήσεις σε κρίσιμους τομείς όπως της άμυνας και ασφάλειας (ΗΠΑ), της ενέργειας, σπάνιων γαιών, τεχνολογικής κυριαρχίας των μεγαλο-εταιρειών των ΗΠΑ και της δραματικής υποχώρησης, της παραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας. Η έκθεση Ντράγκι (2024) τεκμηρίωσε τις παθογένειες αυτές και πρότεινε τις συγκεκριμένες λύσεις «για να αποφύγει η Ενωση τον αργό θάνατο…».
Ποια είναι τα σενάρια λοιπόν που διανοίγονται για το μέλλον της Ευρώπης; Συνοπτικά τρία σενάρια διαγράφονται στον ορίζοντα:(α) η Ενωση «να σέρνεται» χωρίς πνοή, μεταρρυθμίσεις, όραμα για το μέλλον με αναπόφευκτη κατάληξη την αποσύνθεσή της σε ένα ατροφικό σύστημα υποτελές των μεγάλων δυνάμεων (ΗΠΑ, Κίνας, Ρωσίας). Ενα απέραντο μουσείο σε ένα ανταγωνιστικό διεθνές σύστημα
(β) πλήρης επανεθνικοποίηση της Ενωσης με επιστροφή εξουσιών/αρμοδιοτήτων στο εθνικό κράτος μετά την επικράτηση των ακροδεξιών, εθνικιστικών δυνάμεων κυρίως στη Γαλλία. Το ουσιαστικό τέλος της Ενωσης ως υπερεθνικού συστήματος αλληλεγγύης και γεωπολιτικής οντότητας.
Η Ευρώπη πίσω στους δαίμονες του παρελθόντος με ό,τι αυτό συνεπάγεται για το μέλλον της (γ) η Ενωση να επιχειρήσει ένα «άλμα μπροστά» προς τη στρατηγική αυτονομία και γεωπολιτική κυριαρχία με υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων Ντράγκι και Λέτα, διαμόρφωση της ευρωπαϊκής κοινής άμυνας (άρθ. 42,7 – ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής), διεύρυνση με νέα κράτη και τελικά τη δημοκρατική πολιτική Ενωση ομοσπονδιακής έμπνευσης έστω στη βάση των ομόκεντρων κύκλων και συνασπισμών των επιθυμούντων (κατάργηση ομοφωνίας με διασφαλίσεις).
Εάν τώρα Πούτιν και Τραμπ από κοινού δεν καταφέρουν με τις δηλώσεις και ενέργειές τους να οδηγήσουν την Ενωση στο τρίτο σενάριο της βαθύτερης ενοποίησης στη λογική της υπερδύναμης (νέου τύπου), πότε;
Πριν από λίγες εβδομάδες οι «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» τιτλοφορούσαν ένα άρθρο τους «Η αλλόκοτη ανθεκτικότητα της ΕΕ» (J. Ganish, «The weird resilience of the EU», 15/4). Εβδομήντα έξι χρόνια μετά τη Δήλωση Σούμαν (9 Μαΐου 1950), η Ενωση θα πρέπει να αποδείξει τώρα όχι απλά την ανθεκτικότητά της αλλά την ικανότητά της να κάνει το άλμα μπροστά για να απαντήσει στις πολλαπλές προκλήσεις.
Ο Παναγιώτης Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ. Η παρουσίαση το νέου βιβλίου του με τίτλο «Πέρα από τα Στερεότυπα. Νέα Προοδευτική Εξωτερική και Ευρωπαϊκή Πολιτική» (εκδόσεις Σιδέρης) θα γίνει την Τρίτη 26 Μαΐου, στις 18.30, στην αίθουσα της ΕΣΗΕΑ (Ακαδημίας 20).
