«Εάν ήξερα ότι οι Γερμανοί θα αποτύγχαναν να κατασκευάσουν ατομική βόμβα, τότε δεν θα σήκωνα ποτέ το δάχτυλό μου», είπε ο Αλμπερτ Αϊνστάιν, ο επιστήμονας που άλλαξε τον ρου των φυσικών επιστημών, διατυπώνοντας την πιο γνωστή παγκοσμίως εξίσωση, η οποία συνδέει την παραγόμενη ενέργεια με τη μάζα. Το έκανε δε, με εμφανή διάθεση αυτοκριτικής, νιώθοντας (συν)υπεύθυνος για την ισοπέδωση της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι από τις Ηνωμένες Πολιτείες το καλοκαίρι του 1945, καθώς ήταν αυτός ο οποίος είχε προειδοποιήσει τον Φραγκλίνο Ρούζβελτ, με την περίφημη επιστολή της 2ας Αυγούστου 1939, οδηγώντας τον στην απόφαση να ξεκινήσει αυτό που έμεινε στην ιστορία ως «Manhattan Project».
«Κύριε πρόεδρε, αισθάνομαι πως τα χέρια μου είναι βουτηγμένα στο αίμα», είπε από την πλευρά του ο επικεφαλής του «Manhattan Project» και εφευρέτης της ατομικής βόμβας, Ρόμπερτ Οπενχάιμερ, όταν συνάντησε στον Λευκό Οίκο τον Χάρι Τρούμαν – τον διάδοχο του Ρούζβελτ και τον άνθρωπο ο οποίος έδωσε την εντολή για τον βομβαρδισμό. Ο ίδιος, άλλωστε, είχε εμφανιστεί μετανιωμένος από τη στιγμή που έγινε μάρτυρας της πρώτης πυρηνικής δοκιμής, στην έρημο της Νεβάδα, όταν διαπίστωσε τις τρομακτικές συνέπειες που μπορούσε να έχει το νέο όπλο – «τώρα έχω γίνει ο θάνατος, ο καταστροφέας των κόσμων», ήταν τα λόγια του.
Αϊνστάιν και Οπενχάιμερ θεωρούνται, δικαίως, οι δύο πιο εμβληματικές μορφές της νέας εποχής που ξεκίνησε πριν από εννιά περίπου δεκαετίες, της πυρηνικής. Ενδεχομένως, όμως, αυτή να είχε καθυστερήσει αρκετά – τόσο ώστε να είχε αποφευχθεί η τραγωδία στο Ναγκασάκι και τη Χιροσίμα – εάν δεν είχε προηγηθεί το έργο ενός άλλου κορυφαίου επιστήμονα: του νομπελίστα (το 1944, αν και ο ίδιος το έμαθε αργότερα) γερμανού χημικού Οτο Χαν ο οποίος, μαζί με τον ομοεθνή του Φριτς Στράσμαν, είναι οι «πατέρες» της σχάσης του ατόμου, την οποία ανακάλυψαν στο εργαστήριό τους τον Δεκέμβριο του 1938.
Η αλήθεια, μάλιστα, είναι ότι και ο Χαν βρέθηκε σε κατάσταση σοκ όταν πληροφορήθηκε τη ρίψη της πρώτης ατομικής βόμβας. «Ο δρ Χαν συγκλονίστηκε ολόκληρος από τα νέα και είπε πως αισθανόταν προσωπικά υπεύθυνος για τον θάνατο εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων, καθώς ήταν η δική του αρχική ανακάλυψη που κατέστησε δυνατή την κατασκευή της βόμβας. Μου εκμυστηρεύτηκε δε ότι αρχικά είχε επιχειρήσει να αυτοκτονήσει όταν συνειδητοποίησε τις δυνάμει συνέπειες της ανακάλυψής του», αναφέρει ένας συνάδελφός του, με βάση τις υποκλαπείσες συνομιλίες ομάδας γερμανών επιστημόνων που είχαν συλληφθεί και κρατούνταν στη Βρετανία, μετά το τέλος του Πολέμου.
Πώς θα αντιδρούσε, άραγε, ο Χαν – όπως και οι άλλοι δύο «καμπαλέρος» της πυρηνικής εποχής – εάν υπήρχε η δυνατότητα η «κάψουλα του χρόνου» να τους μεταφέρει στο σήμερα; Στη δική μας εποχή, δηλαδή, στην οποία ο πλανήτης δείχνει να καταλαμβάνεται εκ νέου από μια πυρηνική… μανία, που τον οδηγεί τόσο σε νέα κούρσα εξοπλισμών, χωρίς μάλιστα να βρίσκεται σε ισχύ καμία συμφωνία για τον περιορισμό των πυρηνικών κεφαλών, όσο και μπροστά σε ένα νέο γύρο επέκτασης της ατομικής ενέργειας και κατασκευής δεκάδων νέων αντιδραστήρων.
Μπορούμε, χωρίς ιδιαίτερο ρίσκο, να θεωρήσουμε ότι όσον αφορά στους εξοπλισμούς, ο Χαν – όπως και ο Αϊνστάιν με τον Οπενχάιμερ – θα βρισκόταν στο στρατόπεδο των φιλειρηνιστών. Γνωρίζοντας από πρώτο χέρι το κακό που μπορεί να προκληθεί από τις ανακαλύψεις τους, ίσως και να διαδήλωναν στην πρώτη γραμμή υπέρ του πυρηνικού αφοπλισμού. Καλώντας τις πυρηνικές δυνάμεις να περιορίσουν και, τελικά, να εξαλείψουν τα οπλοστάσιά τους, έτσι ώστε να μην υπάρξει ποτέ κανείς «τρελός» που θα του μπει η ιδέα να πατήσει το κουμπί.
Τι στάση θα κρατούσε, όμως, ο Χαν για την «ειρηνική χρήση»; Θα πρόβαλε, άραγε, τους κινδύνους ενός νέου και ακόμη πιο καταστροφικού Τσερνόμπιλ, καθώς συμπληρώνονται 40 χρόνια από το δυστύχημα που παρ’ ολίγο να εξελιχθεί σε τραγωδία παγκοσμίων διαστάσεων; Θα έκρουε τον κώδωνα του κινδύνου για το γεγονός ότι οι πυρηνικές μονάδες δεν μπορούν να αντισταθούν σε ακραία φαινόμενα, όπως αποδείχθηκε στη Φουκουσίμα, πριν από 15 χρόνια; Θα προειδοποιούσε την ανθρωπότητα ότι δεν υπάρχει – και, πιθανότατα, ποτέ δεν θα υπάρξει – απολύτως ασφαλής μέθοδος διαχείρισης των πυρηνικών αποβλήτων, τα οποία αποτελούν «βόμβες» γιγατόνων θαμμένες στη Γη, που παραμένουν ενεργοποιημένες επί δεκαετίες, αν όχι αιώνες;
Και τι θα έκανε όταν βρισκόταν μπροστά σε μείζονα ερωτήματα και κρίσιμες πολιτικές αποφάσεις; Θα χαρακτήριζε την ατομική ενέργεια «καθαρή», όπως επιμένει ότι είναι ο πρόεδρος της Γαλλίας, αλλά και οι ομόλογοί του στην Κίνα, τις ΗΠΑ και τη Ρωσία; Ή θα προσπαθούσε να αποδείξει πως δεν υπάρχει τίποτα πιο «βρώμικο» και επικίνδυνο, όπως υποστηρίζουν οι επικριτές της – στους οποίους, μέχρι πρόσφατα, ανήκε και η Γερμανία, μαζί με δεκάδες άλλες χώρες, ευρωπαϊκές και μη;
Αν το σκεφτούμε με καθαρό μυαλό, ουσιαστικά δεν υπάρχει καμία μορφή ενέργειας που είναι πραγματικά «καθαρή» – με εξαίρεση, ίσως, κάποιες οι οποίες έχουν τόσο μικρό μερίδιο που σε καμία περίπτωση δεν επαρκούν. Κι αν οι πιο «βρώμικες» είναι προφανώς εκείνες που παράγονται με πρώτη ύλη τον λιγνίτη και τους υδρογονάνθρακες (πετρέλαιο και αέριο), οι ανανεώσιμες έχουν επίσης τις «μαύρες τρύπες» τους (περιβαλλοντικές συνέπειες, αποθήκευση, διαχείριση μετά την ολοκλήρωση του κύκλου ζωής κ.λπ.) – ενώ παράλληλα, δύσκολα προσφέρουν σταθερότητα στα δίκτυα.
Για όλους τους παραπάνω λόγους, εάν ο Χαν ήταν μαζί μας ίσως και να επιχειρούσε να στρέψει τη σκέψη μας σε διαφορετική κατεύθυνση: να διερευνήσουμε πόση ενέργεια απαιτεί η κάλυψη των πραγματικών αναγκών μας, αφαιρώντας από την «εξίσωση» τα κέντρα δεδομένων, τους πολέμους, τις φαραωνικές κατασκευές και πολλά ακόμη. Αλλά ποιος θα τον άκουγε;
