Ο Σπύρος Μπακάλης, φωτογράφος στο επάγγελμα, έχει αποφασίσει να αφιερώσει σημαντικό μέρος της ζωής του στο ποδήλατο και να το αναγάγει στη δική του μάχη για μια αλλαγή που ξεπερνά τα όρια του εαυτού του. Στο πλαίσιο αυτό, έχει ξεκινήσει από το 2021 ένα φωτογραφικό πρότζεκτ με τίτλο RIDE ΑΘENS, μια «βάση δεδομένων» που συγκεντρώνει τους ποδηλάτες της Αθήνας. Στην πορεία ήρθε και το Critical Mass Athens, μια τακτική ποδηλατοπορεία που πραγματοποιείται κάθε τελευταία Παρασκευή του μήνα τα τελευταία τρία χρόνια.
Δώσαμε ραντεβού ένα μεσημέρι Παρασκευής. Για το ποδήλατο στην Αθήνα θα μιλούσαμε, άρα «Το Παλιό Ποδήλατο» στην οδό Ανδρονίκου, πίσω από το Μουσείο Μπενάκη, ήταν… μονόδρομος. Αμφότεροι φτάσαμε εκεί με τα ποδήλατά μας, τα οποία δέσαμε στο κάγκελο που περιφράζει την πλατεία του Αγ. Βασιλείου. Για μια φορά, ο άνθρωπος που θα συναντούσα δεν θα με ρωτούσε έκπληκτος πώς καταφέρνω και μετακινούμαι στην Αθήνα με το ποδήλατο.
«Είμαστε οι τρελοί του χωριού – ή τέλος πάντων της πόλης», του λέω περιπαικτικά. «Σιγά – σιγά, σταματά να ισχύει αυτό. Το ποδήλατο αρχίζει να μπαίνει στον χάρτη της Αθήνας σαν μέσο – με πολύ αργή εξέλιξη, αλλά γίνεται» μου απαντά. «Στο RIDE ΑΘENS έχω κάνει τα πορτρέτα περίπου 250 ανθρώπων. Οταν ξεκίνησα το 2021 δεν ήξερα ποια θα ήταν τα αποτελέσματά του. Το κεντρικό ερώτημα ήταν ποιοι και ποιες χρησιμοποιούν το ποδήλατο στην Αθήνα» μου εξηγεί. Πηγή έμπνευσης αποτέλεσε ο αμερικανός φωτογράφος Λιούις Χάιν και η δουλειά του γύρω από την παιδική εργασία στις αρχές του 20ου αιώνα – ένα έργο που συνέβαλε σημαντικά στην κατάργηση της παιδικής εργασίας στις ΗΠΑ το 1938. «Ηθελα να μάθω ποιοι κάνουν ποδήλατο στην Αθήνα. Απάντηση; Ολοι και όλες, ανεξαρτήτως ηλικίας, οικονομικής τάξης, επιπέδου μόρφωσης ή γειτονιάς».
Τον ρωτάω για τα… «ύποπτα» βλέμματα που λαμβάνουμε όταν λέμε σε συγγενείς, φίλους και συναδέλφους ότι μετακινούμαστε στην πόλη με ποδήλατο. Οι ανηφόρες, η οδηγική συμπεριφορά των συμπολιτών μας, η ζέστη… Μα, είναι η Αθήνα πόλη για ποδήλατο, όπως είναι το Αμστερνταμ ή το Παρίσι; «Και εκεί έχουν αέρα, κρύο και συχνές βροχές», μου απαντά, αφήνοντας να εννοηθεί ότι τα προβλήματα αυτά είναι σε μεγάλο βαθμό «προφάσεις εν αμαρτίαις». Οσο για την ασφάλεια, αν και παραδέχεται ότι η Αθήνα δεν είναι φιλόξενη για το ποδήλατο, θεωρεί όμως πως είναι ασφαλής. «Οι οδηγοί δεν είναι τόσο εγκληματίες όσο τους έχουμε στο μυαλό μας, σε έχουν στον νου τους».
Τα κέρδη
Τι έχει να κερδίσει όμως ο ποδηλάτης στην Αθήνα; «Το ποδήλατο είναι το μέσο που μπορεί να σου εξασφαλίσει στην Αθήνα την ευθύγραμμη ομαλή κίνηση, δηλαδή σε ίσους χρόνους, ίσα διαστήματα. Με το ποδήλατο θα κάνεις τη διαδρομή από το σπίτι σου στη δουλειά σου στον ίδιο χρόνο, δεν έρχεσαι αντιμέτωπος με τα απρόοπτα. Σε μια εποχή που ο χρόνος είναι χρήμα, με το ποδήλατο έχεις μόνο να κερδίσεις. Και πέρα από χρόνο, κερδίζεις και σε χρήμα: υπολογίζεται ότι γλιτώνεις περίπου 4.000 ευρώ κάθε χρόνο – κι αυτό, πριν πάει η βενζίνη στα 2 ευρώ», τονίζει.
Ωστόσο, αναγνωρίζει ότι το ποδήλατο δεν είναι εύκολο να κερδίσει τους Αθηναίους. «Δεν μπορεί να γίνει μόδα γιατί έχει έναν κόπο, δεν πάει μόνο του. Είναι μια συνειδητή επιλογή. Αντιθέτως, το αυτοκίνητο δεν είναι επιλογή», εξηγεί. «Η πόλη είναι φτιαγμένη για να μετακινούμαστε με το αυτοκίνητο». Συμφωνούμε ότι τα μέσα μαζικής μεταφοράς στην Αθήνα δεν παίρνουν… βραβείο φερεγγυότητας. «Αυτή η κατάσταση εντείνει τη σχέση εξάρτησης του πολίτη από το αυτοκίνητο, κι αυτό σε μια εποχή ενεργειακής κρίσης» αναφέρω.
«Αν μιλήσουμε με όρους εξάρτησης, ο πολίτης σήμερα πληρώνει πιο ακριβά τη «δόση» του. Στο σημείο που βρισκόμαστε εμείς σήμερα ήταν οι Ολλανδοί και οι Δανοί το 1973 με την τότε πετρελαϊκή κρίση. Μέχρι τότε, η κατάσταση στους δρόμους τους ήταν χειρότερη από τη δική μας. Με την πετρελαϊκή κρίση του 1973, οι κάτοικοι άρχισαν να επιλέγουν διαφορετικούς τρόπους μετακίνησης και να απαιτούν πράγματα για να εξυπηρετείται το ποδήλατο. Ηταν ευνοϊκή η συγκυρία, οι κυβερνήσεις άκουσαν τα αιτήματα, τα στήριξαν και υλοποίησαν τις αλλαγές».
Πιο πρόσφατα, η πόλη που έφερε το ποδήλατο σε πρώτο πλάνο ήταν το Παρίσι. Τυχαίνει να έχω ζήσει στο Παρίσι ως φοιτητής και νέος εργαζόμενος, και κυκλοφορούσα παντού με το ποδήλατο. Τότε, μόλις 6-7 χρόνια πίσω, θεωρούμουν «περίεργος» που διέσχιζα την πόλη καθημερινά. Οταν επέστρεψα στο Παρίσι πριν από δύο χρόνια, είδα τους πάντες να μετακινούνται με ποδήλατο. Οι φίλοι που με κοιτούσαν με δυσπιστία λίγα χρόνια πριν, είχαν πλέον «αφήσει» το μετρό για το ποδήλατο – ιδιόκτητο ή κοινόχρηστο. Μπορεί αυτό να γίνει στην Αθήνα;
«Πιστεύω ότι και στην Αθήνα μπορεί να συμβεί αυτό, γιατί πλέον υπάρχει κόσμος που ψάχνει, θα ήθελε και θα στήριζε μια αλλαγή υπέρ της μικροκινητικότητας. Βασικός λόγος είναι ότι τα τετραγωνικά ελεύθερου δημόσιου χώρου δεν «βγαίνουν», δεν χωράνε όλα τα αυτοκίνητα. Καθώς ο κόσμος ψάχνεται για μια τέτοια αλλαγή, και δεν τη βρίσκει από τα ΜΜΜ που χρησιμοποιούνται κυρίως από ανάγκη, το ποδήλατο έρχεται σαν μια ρεαλιστική εναλλακτική πρόταση», λέει ο Σπύρος.
Ο Σπύρος Μπακάλης είναι, επίσης, σταθερό μέλος του εγχειρήματος Critical Mass Athens – αν «πετύχετε» την πορεία κάπου, θα τον αναγνωρίσετε από το κίτρινο «φωσφοριζέ» κράνος και τη φωτογραφική μηχανή στον ώμο. «Είναι ένα παγκόσμιο κίνημα με παρουσία σε περίπου 180 πόλεις, που ξεκίνησε στο Σαν Φρανσίσκο το 1992, με αφορμή τον θάνατο ενός ποδηλάτη σε τροχαίο».
Στην Αθήνα, το «ραντεβού» δίνεται στην Πλατεία Κοτζιά, με την «κρίσιμη μάζα» των ποδηλατών να ξεκινά μια προκαθορισμένη διαδρομή, «επιβάλλοντας» την παρουσία της στη δεξιά λωρίδα του δρόμου. «Με το Critical Mass διεκδικούμε την ισότιμη θέση του ποδηλάτου στον δρόμο σαν μέσο μετακίνησης. Είναι μια ανοιχτή δράση προς όλους και έχουν έρθει στις πορείες μας άτομα με σκέιτ, πατίνια, ακόμα και αναπηρικά αμαξίδια».
«Αν το RIDE ΑΘENS έδωσε την απάντηση για το ποιος κάνει ποδήλατο στην Αθήνα, το Critical Mass απαντά στην ερώτηση αν το ποδήλατο μπορεί να υπάρξει στην Αθήνα και το δείχνει τέλεια η εικόνα ενός γονέα ποδηλάτη με το παιδί του στο καρεκλάκι που έχει τοποθετήσει στη σχάρα».
Ο «δούρειος ίππος»
Μιας και ο Σπύρος αναφέρθηκε σε αυτά, τον ρωτάω για τα πατίνια που βλέπουμε συχνά παρατημένα στα πεζοδρόμια στο κέντρο της πόλης. «Το πατίνι και συνολικά την ηλεκτροκίνηση τα θεωρώ δούρειο ίππο της μικροκινητικότητας. Μ’ αρέσει να βλέπω ειδικά νέα παιδιά να καβαλάνε το πατίνι, γιατί όταν θα φτάσουν στην ηλικία να βγάλουν δίπλωμα, αυξάνεται η πιθανότητα να μη χρησιμοποιούν το αυτοκίνητο για τις καθημερινές τους μετακινήσεις».
«Αλλά, όπως συμβαίνει με πολλά πράγματα στην Ελλάδα, φέραμε το πατίνι χωρίς να υπάρχει ουσιαστικό πλαίσιο. Είναι προφανώς και θέμα παιδείας, αλλά αυτός που φταίει είναι αυτός που έχει δώσει την άδεια. Στη Γαλλία επί παραδείγματι, δεν παρατάνε τα πατίνια όπου να ‘ναι, γιατί υπάρχουν κανόνες, πρόστιμα κ.λπ. Εδώ δεν έχουμε τέτοιους κανόνες», υπογραμμίζει.
«Αν το πατίνι είναι ο δούρειος ίππος, ποιος είναι ο τελικός στόχος;» ρωτάω. «Ο στόχος είναι να φτιάξουμε χώρο για τον άνθρωπο σε μια αυτοκινητοκεντρική πόλη, με το ποδήλατο σε ρόλο εκσκαφέα».
Του ζητώ να μου πει τα πρώτα τρία πράγματα που θα έκανε αν είχε ένα «μαγικό ραβδί» ώστε η Αθήνα να γίνει φιλική προς το ποδήλατο και τις άλλες μορφές μικροκινητικότητας. «Το πρώτο θα ήταν να υπάρχουν καλές θέσεις στάθμευσης ποδηλάτου, όπου θα ξέρω ότι κλειδώνω το ποδήλατό μου με ασφάλεια. Δεύτερο μέτρο θα ήταν να φτιάξουμε ποδηλατολωρίδες, βάφοντας τη δεξιά λωρίδα του δρόμου πράσινη, ώστε να φαίνεται ότι εδώ κινείται και το ποδήλατο. Αυτό είχε γίνει στο πλαίσιο του Μεγάλου Περιπάτου στην Πανεπιστημίου, αλλά δεν είχε αρχή και τέλος, ο ποδηλατόδρομος χανόταν σε ένα σημείο. Δεν οραματιζόμαστε νησίδες ασφαλείας, αλλά ένα δίκτυο δρόμων ήπιας μετακίνησης. Κι αυτή είναι η τρίτη μου ευχή: να δημιουργηθεί ένα δίκτυο που θα ενώνει σημεία ενδιαφέροντος και ο κόσμος θα μπορεί να μετακινείται μέσα σε αυτό με το ποδήλατο, το πατίνι, το αμαξίδιο ή πεζή».
Σε μια πόλη όπως η Αθήνα, όμως, οι αντιδράσεις των αυτοκινητιστών αναμένονται σφοδρές – το αποτυχημένο παράδειγμα του Μεγάλου Περιπάτου είναι χαρακτηριστικό. «Θα πρέπει να στριμώξουμε λίγο τη χρήση του αυτοκινήτου και ταυτόχρονα να δώσουμε επιλογές. Οταν δεν υπάρχουν επιλογές, δημιουργούμε ανταγωνισμό στην κοινωνία: ο ποδηλάτης εναντίον του αυτοκινητιστή. Κάθε κίνηση πρέπει να πλαισιωθεί από σοβαρά, αξιόπιστα, γρήγορα, σύγχρονα ΜΜΜ» τονίζει.
Ο Σπύρος συμμετέχει εξάλλου και στη νεοσύστατη κίνηση πολιτών «Με το Ποδήλατο», με στόχο την ενημέρωση του κοινού και τη διεκδίκηση αλλαγών από τη μεριά της Πολιτείας. «Εμπλέκεσαι σε τρία πρότζεκτ που αλληλοσυμπληρώνονται κατά κάποιο τρόπο» σημειώνω. «Ο κοινωνικός αγώνας πρέπει να είναι πολυμορφικός, δεν μπορεί να είναι μονομέτωπος. Πρέπει να δημιουργείς καραούλια – και ο τόπος αυτός ξέρει από καραούλια», καταλήγει.
