Στη Σοφία Αλμπάνη
Αν θα χρειαζόταν μια πρόχειρη και εύκολη κατάταξη της τραγωδού Ασπασίας Παπαθανασίου, θα έλεγε κανείς πως ανήκε σε εκείνο το είδος των καλλιτεχνών που συνειδητοποιούν την τέχνη τους ως ένα μοναδικό άθλημα, ώστε δεν τους χρειάζεται κανενός είδους συμπαράσταση ή συνοδοιπορία προκειμένου να το ασκήσουν. Είτε πρόκειται για συγγραφείς, σκηνοθέτες, ζωγράφους, είτε για μουσικούς, γλύπτες και ηθοποιούς ακόμη που, αν και έντονα ή και σε υπερβολικό βαθμό πολιτικοποιημένοι, παραμένουν στην τέχνη τους τόσο μονόχνωτοι και τόσο περίκλειστοι, ώστε το μόνο που τους χρειάζεται είναι μια βοήθεια όσον αφορά τις πρακτικές τους ανάγκες – ένα θέατρο, ένας εκδότης, μια αποθήκη, ένα συνεργάσιμο χυτήριο. Είναι σαν να ανοίγουν γύρω τους μια τάφρο που για όποιον θα ήθελε να τη δρασκελίσει και να έρθει σε επαφή μαζί τους, θα πρέπει να γνωρίζει πως βάζει σε κίνδυνο την ιδεολογική του κυρίως αποσκευή, αλλά και πως θα πληγωθεί χάρη στα αγκάθια που προτάσσουν αυτού του είδους οι καλλιτέχνες για οποιονδήποτε θα επιδίωκε μια βαθύτερη επικοινωνία μαζί τους. Δεν αποκλείεται μια τόσο φαινομενικά «αντικαλλιτεχνική» στάση σε σχέση με την Ασπασία Παπαθανασίου να οφειλόταν στο γεγονός πως, έχοντας ενσαρκώσει σε όλη την εξαιρετικά πολύχρονη διάρκεια της θεατρικής της ζωής, σχεδόν αποκλειστικά ηρωίδες της αρχαίας τραγωδίας, είχε διαμορφωθεί με ένα τέτοιο τρόπο η καλλιτεχνική της ιδιοσυγκρασία, ώστε οτιδήποτε άλλο συντελούνταν στη θεατρική αγορά να της είναι, αν όχι εχθρικό, οπωσδήποτε ξένο, και τις περισσότερες φορές κατακριτέο.
Οπως παρατηρούσες αυτή τη μικροκαμωμένη, αυστηρή, γυναίκα που αν δεν το γνώριζες, θα ήταν αδύνατον να πιστέψεις πως πρόκειται για ηθοποιό, ότι είχε δηλαδή επιλέξει ως έκφρασή της την «έκθεση» που προϋποθέτει η σκηνή και γενικότερα το θέατρο, συνειδητοποιούσες πως η τέχνη της όσο περισσότερο «στοιχίζει» σε έναν θεράποντά της σε μόχθο, αγωνία, έρευνα, περισυλλογή και απομόνωση, τόσο ευεργετικότερη και καταλυτικότερη γίνεται για τον τελικό της αποδέκτη που είναι το κοινό. Είχε κατορθώσει, χωρίς να το έχει επιδιώξει, όσο θαυμασμό αισθανόσουν ενώ την έβλεπες να παίζει είτε την Ηλέκτρα και την Αντιγόνη είτε την Κλυταιμνήστρα και την Ιοκάστη, στον ίδιο ακριβώς βαθμό να τη θαυμάζεις ενώ την είχες γνωρίσει και είχατε γίνει φίλοι. Ηταν για την αφοσίωσή της στο θέατρο και κυρίως στην αρχαία τραγωδία ώστε, αν και είχε «παροπλιστεί», λόγω ηλικίας, για δυο περίπου δεκαετίες, παραμένοντας ενεργή ως τα ογδόντα και πλέον χρόνια της – όπως είναι γνωστό «έφυγε» ενώ είχε συμπληρώσει έναν αιώνα ζωής – να συνεχίζει να κάνει πρόβες με τον εντατικό ρυθμό μιας πρεμιέρας που αναμένεται λίγες μέρες αργότερα. Και ήταν τόση η ένταση της μελέτης της – της αρχαίας τραγωδίας εννοείται – ώστε με παιδιάστικη σχεδόν χαρά την άκουγες να μιλάει για τα καινούργια σε βάθος επίπεδα που ανακάλυπτε διαρκώς ύστερα από δεκαετίες δεκαετιών κατάδυση στα αρχαία κείμενα.
Ενα εξίσου θαυμαστό σε αυτή την εξαιρετικά, κάθε άλλο παρά αισθηματική, καλλιτέχνιδα, ήταν η συγκίνησή της όταν μιλούσε για την πολιτική της τοποθέτηση, καθώς, αριστερή από τα γεννοφάσκια της, θυμίζει την πεζογράφο Ελλη Αλεξίου που, όταν τη ρώτησε ο Αλέξανδρος Σβώλος πότε πρόλαβε και έγινε, αν και τόσο νεαρή σε ηλικία, κομμουνίστρια, απάντησε κατηγορηματικά: «Πριν από τον κομμουνισμό». Και αν οι σαρωτικές αλλαγές που επήλθαν στην ιδεολογία της, όπως είναι γνωστό, μετά τη δεκαετία του ’70 την προβλημάτιζαν βαθιά, ουσιαστικά παρέμενε αμετακίνητη στα «πιστεύω» της, κυρίως χάριν στον θαυμασμό για ιδεολογικούς ομοϊδεάτες της που είχαν βασανιστεί και μαρτυρήσει χωρίς κανενός είδους κερδοσκοπική πρόθεση, αλλά γιατί οραματίζονταν ένα καλύτερο μέλλον για την ανθρωπότητα. Ακόμη και για τη δολοφονία της ηθοποιού Ελένης Παπαδάκη, αυτής της πολύκροτης υπόθεσης, προσπαθούσε ακόμα και τα πρόσφατα χρόνια να καταλάβει, μελετώντας μαρτυρίες και ντοκουμέντα, αν ήταν το Κόμμα που ευθυνόταν για τη δολοφονία της, ή ένας οπαδός που λειτουργούσε «αυτόνομα» επειδή γνώριζε πως και αν ακόμη χρεωνόταν ένα τόσο φοβερό έγκλημα, οι συνέπειες για τον ίδιον θα ήταν περίπου ανύπαρκτες. Τη θυμούμαι πάντα, ένα απομεσήμερο στο εστιατόριο του «Φιλίππου», στην Ξενοκράτους, με σκυμμένο το κεφάλι και σχεδόν σε παραληρηματική κατάσταση, ενώ απευθυνόταν στον Μάνο Ελευθερίου που έγραφε εκείνη την εποχή το μυθιστόρημά του «Η γυναίκα που πέθανε δυο φορές» (και είχε ως ηρωίδα του την Ελένη Παπαδάκη) και τη «ζόριζε» προκειμένου να του πει όσες περισσότερες λεπτομέρειες θυμόταν σε σχέση με την υπόθεση αυτή, να του λέει: «Ηταν τόσο βαριές εκείνες οι μέρες και επικρατούσε τέτοια σύγχυση σε σχέση με τις πληροφορίες που είχαμε για το κάθε τι ώστε μάθαμε για τη δολοφονία της Παπαδάκη ενώ είχε περάσει ήδη ένα δεκαήμερο».
Ομολογώ – χωρίς να αναγνωρίζω τη σημασία της οποιασδήποτε ομολογίας έχει καθαρά υποκειμενικό χαρακτήρα – πως βλέποντάς την σε μια φωτογραφία μαζί με τη συγγραφέα Αλκη Ζέη και την ηθοποιό Καίτη Ντιριντάουα, νεαρές αντάρτισσες το 1943, στη Θεσσαλία, στο βουνό Κίσσαβος, αισθάνομαι μια αγαλλίαση, ενώ το λιγότερο επιφύλαξη, αν όχι αντιπάθεια, μπορεί να σου δημιουργηθεί με τρεις νεαρές που μακάριες και πανευτυχείς ξεδιπλώνουν τις τουαλέτες και τα κοσμήματά τους σε μια σημερινή έγχρωμη φωτογραφία. Και αν τόσο και τις τρεις πρώτες όσο και τις τρεις δεύτερες θα μπορούσε να τις στεγάσει ο στίχος του Καρυωτάκη «πέσαμε θύματα του περιβάλλοντος, της εποχής», δεν υπάρχει αμφιβολία πως έστω και ελάχιστα λιγότερο θα λογαριάζαμε ως «θύματα» την Παπαθανασίου, τη Ζέη και την Ντιριντάουα (τρεις πραγματικές κυρίες). Θυμάμαι πάντα έναν τεράστιο παγκόσμιο επίπεδο χάρτη στο φουαγιέ του θεάτρου της Μαντλέν Ρενό και του Ζαν Λουί Μπαρό τη δεκαετία του ’70 στο Παρίσι, που με μια ανάγλυφη γραμμή σημειώνονταν όσες χώρες (από την Ιαπωνία ως τη Γη του Πυρός και από το Γιοχάνεσμπουργκ ως το Ελσίνκι) είχαν φιλοξενήσει παραστάσεις του. Ενας αντίστοιχος χάρτης θα μπορούσε να σχηματιστεί και για το Πειραϊκό Θέατρο του Δημήτρη Ροντήρη που με πρωταγωνίστρια την Ασπασία Παπαθανασίου μετέφερε, στις δεκαετίες του ’50 και του ’60, τον λόγο της αρχαίας τραγωδίας στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Αθάνατη.
