Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν βρίσκεται, πιθανότατα, στο πιο εύθραυστο σημείο της από την ίδρυσή της, το 1979. Τον Ιούνιο, οι ισραηλινές και αμερικανικές επιθέσεις κατέστρεψαν κρίσιμα συστήματα αεράμυνας διαβρώνοντας την αποτρεπτική της αξιοπιστία και έπληξαν εγκαταστάσεις εμπλουτισμού ουρανίου. Τους προηγούμενους μήνες η χώρα γνώρισε τη βαθύτερη και πιο εκτεταμένη εσωτερική αμφισβήτηση από τη γέννηση του καθεστώτος, ενώ η οικονομική ασφυξία και η νομισματική κατάρρευση συσσωρεύουν κοινωνική οργή που το σύστημα αδυνατεί να εκτονώσει.
Οι επιθέσεις των προηγούμενων ημερών αποτέλεσαν τομή: η ηγετική πυραμίδα αποκεφαλίστηκε και ο Χαμενεΐ είναι πλέον νεκρός. Ωστόσο, παρά τις προειδοποιήσεις και απειλές από Ουάσιγκτον και Τελ Αβίβ, η κατάρρευση του θεοκρατικού καθεστώτος δεν είναι ούτε αυτόματη ούτε αναπόφευκτη. Αν και ο πιθανότερος διάδοχος του Χαμενεΐ, ο σκληροπυρηνικός Εμπραχίμ Ραΐσι, σκοτώθηκε από πτώση ελικοπτέρου το 2024, το ιρανικό σύστημα εξουσίας έχει οικοδομηθεί για να επιβιώνει από απώλειες προσώπων, μεταφέροντας την ισχύ σε συλλογικά όργανα και στους μηχανισμούς ασφαλείας. Συνεπώς, το ερώτημα δεν είναι αν αλλάζει η κορυφή, αλλά αν η διαδοχή θα πυροδοτήσει ρήγμα στο εσωτερικό του ίδιου του καθεστώτος.
Στο εξωτερικό πεδίο, η Τεχεράνη δεν μπορεί να υπολογίζει σε συμμαχίες μεγάλης ισχύος. Η Ρωσία είναι αποδυναμωμένη από τον δικό της πόλεμο στην Ουκρανία και αποφεύγει μια άμεση σύγκρουση με τις Ηνωμένες Πολιτείες για λογαριασμό τρίτων. Η Κίνα προτάσσει τη σταθερότητα των ενεργειακών ροών και την αποφυγή ρίσκου που θα διατάρασσε τις αγορές της. Ούτε η Μόσχα ούτε το Πεκίνο έχουν συμφέρον να εμπλακούν στρατιωτικά για να διασώσουν ένα καθεστώς υπό πίεση. Αυτό είναι δεδομένο και στην Ουάσιγκτον και στο Τελ Αβίβ: η διεθνής απομόνωση της Τεχεράνης αποτελεί μέρος του στρατηγικού υπολογισμού τους. Οι προειδοποιήσεις τους βασίζονται ακριβώς στην εκτίμηση ότι το Ιράν δεν διαθέτει αξιόπιστη ομπρέλα αποτροπής πέρα από τις δικές του (μειωμένες) δυνατότητες.
Ωστόσο, στο εσωτερικό η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Το καθεστώς εξακολουθεί να διαθέτει εκτεταμένο δίκτυο θεσμικής και παραθεσμικής στήριξης: τους μηχανισμούς ασφαλείας, τα παραστρατιωτικά και παραοικονομικά δίκτυα, αλλά και μια κοινωνική βάση που εξαρτάται οικονομικά και διοικητικά από το σύστημα. Οι εναλλακτικές λύσεις εξουσίας που προβάλλονται από το εξωτερικό, με πιο προβεβλημένο παράδειγμα τον Ρεζά Παχλαβί, στερούνται οργανωμένης δομής και δικτύων μέσα στη χώρα. Δεν διαθέτουν μηχανισμό διοίκησης, ούτε εδραιωμένη παρουσία στις επαρχίες, ούτε τη δυνατότητα να επιβάλουν τάξη σε μια μεταβατική περίοδο. Υπό αυτές τις συνθήκες, μια αυθόρμητη κοινωνική έκρηξη μετά τις επιθέσεις, ικανή να ανατρέψει το καθεστώς, δεν είναι δεδομένη. Η κόπωση, ο φόβος αποσταθεροποίησης και το ένστικτο επιβίωσης ενός τμήματος της κοινωνίας μπορεί να λειτουργήσουν ανασχετικά.
Είναι σαφές πως οι Ιρανοί δυσανασχετούν με τη διακυβέρνηση του θεοκρατικού καθεστώτος, ωστόσο δεν υπάρχει ακόμη ρεαλιστική, οργανωμένη και ασφαλής εναλλακτική για την επόμενη ημέρα. Τα παραδείγματα του Ιράκ και του Αφγανιστάν υπενθυμίζουν ότι οι στρατιωτικές επιθέσεις δεν γεννούν σταθερές δομές που μπορούν να οικοδομήσουν βιώσιμα, οργανωμένα και δημοκρατικά πολιτικά συστήματα.
Ο Χρήστος Κουρτέλης είναι επίκουρος καθηγητής Ευρωπαϊκής Δημόσιας Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο
