Το ενδιαφέρον του 24χρονου Μάρκου* για τη δωρεά σπέρματος ξεκίνησε όταν με τη σύντροφό του βίωσαν ένα αναπάντεχο περιστατικό. «Υπήρξε μια ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη και αποφασίσαμε να προχωρήσουμε σε άμβλωση. Τότε ήταν που σκέφτηκα για πρώτη φορά ότι πολλά άλλα ζευγάρια προσπαθούν αλλά δεν καταφέρνουν να τεκνοποιήσουν», είπε από την άλλη άκρη της τηλεφωνικής γραμμής. Πριν από περίπου έναν χρόνο, στο πλαίσιο εξετάσεων που έκανε για τις αθλητικές του δραστηριότητες, ενημερώθηκε για το πρόγραμμα και αποφάσισε να συμμετάσχει. Κάποιους μήνες αργότερα, τον περασμένο Δεκέμβριο, την επικαιρότητα απασχόλησε έντονα η είδηση για έναν δανό δότη σπέρματος που έφερε μια γενετική μετάλλαξη η οποία αυξάνει δραματικά τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου. Ο ίδιος είχε γίνει πατέρας τουλάχιστον 197 παιδιών σε διάφορες χώρες της Ευρώπης – ανάμεσά τους και η Ελλάδα. Υπήρξαν περιπτώσεις παιδιών που γεννήθηκαν από το γενετικό υλικό του συγκεκριμένου άνδρα και έπειτα εμφάνισαν καρκίνο ή ακόμα και πέθαναν.
Αυστηρότερες εξετάσεις
Η Θεοδοσία Ζεγκινιάδου είναι βιολόγος αναπαραγωγής και ιδιοκτήτρια τράπεζας σπέρματος. Οπως ανέφερε στα «ΝΕΑ», όταν μαθεύτηκε το περιστατικό, υπήρξε μεγάλη αναστάτωση σε οικογένειες που είχαν αποκτήσει παιδιά με δότη σπέρματος. «Πολλοί άνθρωποι δεν το είχαν σκεφτεί σαν ενδεχόμενο και όταν το άκουσαν είχαν μεγάλη αγωνία», είπε. Το εργαστήριό της δουλεύει μόνο με έλληνες δότες – κάτι που υπογράμμισε πως έχει μεγάλη διαφορά. Σύμφωνα με την ίδια, οι έλληνες δότες περνούν από αυστηρότερες εξετάσεις και ελέγχους και «κόβονται» εάν εντοπιστεί κάτι ύποπτο. Από την άλλη, τράπεζες του εξωτερικού μπορούν να πουλήσουν δείγματα που είναι άγνωστο εάν έχουν ελεγχθεί πλήρως. Υπάρχει όμως και κάτι άλλο. Για τη Θ. Ζεγκινιάδου, το πρόβλημα δεν έγκειται μόνο στα καρκινικά γονίδια που έφερε ο δανός δότης – η ύπαρξη αυτών, είπε, δεν σημαίνει αναγκαστικά και εμφάνιση καρκίνου –, αλλά και στο γεγονός ότι είχε αποκτήσει εκατοντάδες παιδιά σε όλη την Ευρώπη. «Στην Ελλάδα, υπάρχει φραγμός από την Εθνική Αρχή Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής και ένας δότης μπορεί να αποκτήσει παιδιά σε έως και 12 οικογένειες», σημείωσε.
Από μεριάς του, ο Μάρκος δεν έδωσε πολλή σημασία στη συγκεκριμένη είδηση. Για τον νεαρό αθλητή, υπήρχε μια ηθική ευθύνη πίσω από την απόφαση να γίνει δότης σπέρματος. «Οι αναλυτικές εξετάσεις που κάνω μειώνουν τις πιθανότητες να συμβεί κάτι τέτοιο», ανέφερε σχετικά με την υπόθεση που αναστάτωσε πριν από λίγους μήνες τη Γηραιά Ηπειρο.
Οπως είπε, το να είσαι δότης σπέρματος στην Ελλάδα θεωρείται ακόμη κάπως ταμπού και αυτός είναι και ο λόγος που κάποια μέλη της οικογένειάς του είχαν δεύτερες σκέψεις όταν πήρε τη συγκεκριμένη απόφαση. Αυτός είχε αντίθετη άποψη. «Θα δώσεις χαρά και ζωή σε μια οικογένεια», είπε. Πάντως, με βάση όσα έγιναν γνωστά για την υπόθεση του δανού δότη, δεν είναι βέβαιο ότι η συγκεκριμένη μετάλλαξη θα μπορούσε να είχε εντοπιστεί, καθώς οι εξετάσεις για αυτή (αλλά και ευρύτερα για τα καρκινικά γονίδια) δεν είναι στη λίστα των στάνταρ εξετάσεων που κάνει κάποιος πριν να γίνει δότης σπέρματος – αυτό ισχύει και στην Ελλάδα.
Σε κάθε περίπτωση, ο 24χρονος ξεκαθάρισε ότι δεν έχει δεύτερες σκέψεις ή ηθικά κωλύματα λόγω του περιστατικού. «Πήρα την απόφαση λόγω κοινωνικής συνείδησης. Είναι μια δωρεά που βοηθάει πολύ, ειδικά στην Ελλάδα που έχει πρόβλημα υπογεννητικότητας», ανέφερε. Οταν ρωτήθηκε εάν φοβάται μήπως μεταφέρει κάτι που ενδεχομένως δεν μπορεί να προβλεφθεί, απάντησε πως εμπιστεύεται τις εξετάσεις που κάνει και τους γιατρούς. «Μπαίνει μπροστά η ανάγκη να βοηθήσεις», είπε λίγο πριν κλείσουμε το τηλέφωνο.
* Το πραγματικό όνομα έχει αλλάξει για λόγους διατήρησης της ανωνυμίας
Περιζήτητο το σπέρμα των Δανών
Το περιστατικό του δανού δότη δεν ήρθε σαν κεραυνός εν αιθρία. Το σπέρμα των δανών δοτών θεωρείται περιζήτητο στα μήκη και τα πλάτη της Γηραιάς Ηπείρου. Η χώρα είναι ένας από τους λίγους «εξαγωγείς» σπέρματος, λόγω της κουλτούρας που κυριαρχεί εκεί αλλά και των γονιδίων του συγκεκριμένου λαού – που φαίνεται να τον κάνουν περιζήτητο. Παράλληλα, το φαινόμενο του «σπέρματος που περνάει τα σύνορα» αυξάνεται, διότι η πλειονότητα των ανδρών δεν πληροί τα απαραίτητα «κριτήρια» για να γίνει δότης – δεν διαθέτει δηλαδή αρκετά καλή ποιότητα σπέρματος ή δεν μπορεί να περάσει τους απαραίτητους ιατρικούς ελέγχους. Συγκεκριμένα, υπολογίζεται ότι λιγότεροι από το 5% των εθελοντών γίνονται τελικά δότες. Από την άλλη, πολλές τράπεζες σπέρματος προσφέρουν δυνατότητες που θυμίζουν dating app, με την ενδιαφερόμενη οικογένεια να μπορεί να δει φωτογραφίες, να ακούσει τη φωνή, να μάθει τα ενδιαφέροντα, το επάγγελμα και άλλα χαρακτηριστικά πριν διαλέξει τον πιο κατάλληλο πατέρα.
Εκτιμάται ότι σε όλο τον κόσμο διενεργούνται περίπου 3,5 εκατομμύρια κύκλοι εξωσωματικής γονιμοποίησης ετησίως. Περίπου το 10% αυτών περιλαμβάνει τη χρήση «δανεικού» σπέρματος, ενώ όπως ανέφερε σε ρεπορτάζ του το BBC υπολογίζεται ότι έως το 2033 η αξία της συγκεκριμένης αγοράς στην Ευρώπη θα ξεπεράσει τα 2 δισεκατομμύρια ευρώ. Η υπογονιμότητα και η αυξανόμενη ζήτηση σπέρματος από ανύπαντρες γυναίκες και ζευγάρια του ίδιου φύλου φαίνεται πως βρίσκονται πίσω από αυτή τη μεγάλη ανάπτυξη. Στη χώρα μας, εκτιμάται ότι οι ετήσιες ανάγκες είναι περίπου 1.500 δείγματα σπέρματος, εκ των οποίων το 40%-50% προέρχεται από το εξωτερικό.
Δεν υπάρχει ενιαίο διεθνές όριο
Υπενθυμίζεται ότι δεν υπάρχει ενιαίο διεθνές όριο για το πόσες φορές μπορεί να χρησιμοποιηθεί το σπέρμα του ίδιου δότη, με την κάθε χώρα να βάζει το δικό της σχετικό «ταβάνι». Στο Βέλγιο το γενετικό υλικό ενός δότη μπορεί να χρησιμοποιηθεί το πολύ από έξι διαφορετικές οικογένειες, ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο ο αντίστοιχος αριθμός είναι δέκα. Στην Ελλάδα το όριο είναι στις δώδεκα οικογένειες. Σημειώνεται ότι ο αριθμός αυτός αφορά οικογένειες και όχι παιδιά, δηλαδή καθεμία από αυτές τις οικογένειες μπορεί να κάνει παραπάνω από ένα παιδί με το σπέρμα του ίδιου δότη. Στη συγκεκριμένη υπόθεση, το σχετικό «πλαφόν» δεν τηρήθηκε στο Βέλγιο, καθώς υπολογίζεται ότι από το σπέρμα του δότη 7069 γεννήθηκαν 53 παιδιά από 38 διαφορετικές γυναίκες.
Τα όρια αυτά αποσκοπούν στη μείωση του κινδύνου ακούσιας συγγένειας μεταξύ απογόνων στο μέλλον. Μετά την αποκάλυψη της υπόθεσης με τον δανό δότη, εντάθηκαν οι «φωνές» που καλούν στην εφαρμογή ενιαίου σχετικού πανευρωπαϊκού «κόφτη» – με κάποιους να κάνουν λόγο για 15 οικογένειες ανά δότη. Αγνωστο παραμένει βέβαια εάν ένα τέτοιο μέτρο θα μειώσει και την πιθανότητα κληρονόμησης σπάνιων γενετικών μεταλλάξεων. Υπάρχει και κάτι άλλο. Βέλγοι αξιωματούχοι κάλεσαν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να δημιουργήσει ένα πανευρωπαϊκό μητρώο για να καταγράφεται η διασυνοριακή διακίνηση σπέρματος. Χαρακτηριστικά, ο αναπληρωτής πρωθυπουργός του Βελγίου είχε χαρακτηρίσει τον κλάδο «Αγρια Δύση», προσθέτοντας ότι «η αρχική αποστολή να προσφέρεται στους ανθρώπους η δυνατότητα να δημιουργήσουν μια οικογένεια έχει δώσει τη θέση της σε μια πραγματική βιομηχανία γονιμότητας».
197 παιδιά από το γενετικό υλικό του «Βίκινγκ»
Ηταν 10 Δεκεμβρίου 2025 όταν μια μεγάλη έρευνα 14 δημοσιογραφικών οργανισμών, ανάμεσά τους και το BBC, αποκάλυψε την ιστορία με τον δανό δότη σπέρματος, ο οποίος, χωρίς να το γνωρίζει, ήταν φορέας μιας γενετικής μετάλλαξης, η οποία αυξάνει δραματικά τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου. Ο συγκεκριμένος άνδρας, που έγινε γνωστός με τον αριθμό 7069 και το ψευδώνυμο Kjeld, υπολογίζεται ότι είχε γίνει πατέρας τουλάχιστον 197 παιδιών σε όλη την Ευρώπη. Κάποια από αυτά τα παιδιά εμφάνισαν καρκίνο ή ακόμα και πέθαναν σε νεαρή ηλικία. Η πραγματική ταυτότητα του δότη δεν έγινε ποτέ γνωστή. Ο ίδιος έλαβε χρήματα για να δωρίσει σπέρμα πρώτη φορά το μακρινό 2005, με το γενετικό του υλικό να χρησιμοποιείται από γυναίκες για περίπου 17 χρόνια και να χρησιμοποιείται, σύμφωνα με το BBC, από 67 κλινικές σε 14 διαφορετικές χώρες – ανάμεσά τους και στη δική μας.
Η δανική Ευρωπαϊκή Τράπεζα Σπέρματος, που διένειμε το σπέρμα του, ανακοίνωσε ότι «μπλόκαρε» τον συγκεκριμένο δότη άμεσα μόλις έγινε γνωστή η υπόθεση, αλλά, όπως φαίνεται, ήταν ήδη αργά. Το υλικό του «Βίκινγκ» είχε ήδη πουληθεί σε Ισλανδία, Ιρλανδία, Γερμανία, Ισπανία, Κύπρο, Πολωνία, Ολλανδία και αλλού.
Στην Ελλάδα υπολογίζεται ότι γεννήθηκαν 18 παιδιά σε 11 οικογένειες από το σπέρμα του δανού δότη. Κάποια από αυτά φέρεται να ανέπτυξαν καρκίνο σε νεαρή ηλικία, ενώ τουλάχιστον ένα κατέληξε. Οι πληροφορίες που δημοσιεύθηκαν έκαναν γνωστό ότι το γενετικό υλικό χρησιμοποιήθηκε από επτά μονάδες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής στη χώρα μας.
Βλάβη στο γονίδιο TP53
Με βάση τα όσα έγιναν γνωστά, ο συγκεκριμένος δότης ήταν υγιής και είχε περάσει τους απαραίτητους ιατρικούς ελέγχους. Ωστόσο, όπως έγραψε το BBC, το DNA σε ορισμένα από τα κύτταρά του μεταλλάχθηκε πριν γεννηθεί, με αποτέλεσμα να προκληθεί βλάβη στο γονίδιο TP53, το οποίο είναι κρίσιμο γιατί αποτρέπει τη μετατροπή των κυττάρων του ανθρώπου σε καρκινικά. Το μεγαλύτερο μέρος του σώματος του ίδιου του δότη δεν περιείχε το επικίνδυνο γονίδιο, όμως έως και 20% του σπέρματός του το περιέχει.
Ετσι, εάν το μεταλλαγμένο σπέρμα χρησιμοποιηθεί για υποβοηθούμενη αναπαραγωγή (όπως και έγινε), τα παιδιά που θα γεννηθούν από αυτό θα έχουν τη μετάλλαξη σε κάθε κύτταρο του σώματός τους – και άρα υψηλά ποσοστά εμφάνισης καρκίνου (έως και 90%) σε διάφορα μέρη του σώματός τους και ειδικά κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας. Η τράπεζα σπέρματος που διένειμε το γενετικό υλικό δήλωσε ότι μια τέτοια μετάλλαξη «δεν ανιχνεύεται προληπτικά με γενετικό έλεγχο». Ειδικοί που μίλησαν στο BBC σημείωσαν ότι επρόκειτο για «σπάνια περίπτωση», εάν λάβουμε υπόψη πόσα παιδιά γεννιούνται με δότη σπέρματος.
