Η βιβλιογραφία γύρω από τη ζωή και το έργο του Ελευθερίου Βενιζέλου, αν και έμοιαζε να έχει καλύψει σχεδόν όλα τα ζητήματα, «ανθεί και φέρει κι άλλο», μια και δύο πολύ πρόσφατα έργα αναδεικνύουν, το καθένα με διαφορετικό τρόπο, πτυχές αυτής της πολύπλευρης προσωπικότητας που στιγμάτισε τον ελληνικό 20ό αιώνα. Ο λόγος για τα έργα: Η δεύτερη ζωή του Ελευθερίου Βενιζέλου, με τον υπότιτλο Οικοδομώντας έναν εθνάρχη (1936-1967) του Χρήστου Τριανταφύλλου και Ελευθέριος Βενιζέλος: Ο «Αρχηγός της Φυλής», ο «Λυτρωτής των Αλυτρώτων». Μέσα από τα αρχεία της Επιτροπής Εθνικής Αμύνης Κωνσταντινουπόλεως (1920-1922) της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου, στο οποίο θα επιμείνουμε.
Η στάση του βενιζελισμού την ταραγμένη διετία 1920-1922 αποτελεί πεδίο ιστορικής έρευνας που, τα τελευταία χρόνια, κερδίζει ολοένα μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Καθώς η ελληνική ιστοριογραφία ανασυνθέτει με περισσότερη ακρίβεια τα γεγονότα που οδήγησαν στην κορύφωση και τελικά στην κατάρρευση της Μικρασιατικής Εκστρατείας, ερευνητές και εκδότες φέρνουν στο φως άγνωστες πλευρές της πολιτικής και στρατιωτικής δράσης του βενιζελισμού. Μέσα σε αυτό το ανανεωμένο ερευνητικό τοπίο εντάσσεται και η νέα, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, μονογραφία της Ηλιάδου-Τάχου για την Εθνική Αμυνα Κωνσταντινουπόλεως.
Η οργάνωση αυτή, που ιδρύθηκε το 1921, συγκρότησε έναν από τους τρεις βασικούς πόλους αντίστασης του βενιζελισμού μετά την εκλογική ήττα του Ελευθερίου Βενιζέλου τον Νοέμβριο του 1920. Οι άλλοι δύο ήταν η Κρήτη και η Σμύρνη. Η Ηλιάδου-Τάχου επιχειρεί, αξιοποιώντας αδημοσίευτο μέχρι στιγμής αρχειακό υλικό, να αναδείξει την πολιτική φυσιογνωμία, τους στόχους και τις δραστηριότητες της Επιτροπής, φωτίζοντας μια ιστορική ψηφίδα που παραμένει μέχρι σήμερα ελάχιστα γνωστή στο ευρύ κοινό.
Βασική συμβολή τής υπό εξέταση μελέτης της είναι η εκτεταμένη χρήση πρωτογενούς τεκμηρίωσης. Το υλικό προέρχεται κυρίως από το Αρχείο Στρέιτ και, ακόμη σημαντικότερα, από τα χειρόγραφα πρακτικά των συνεδριάσεων της Επιτροπής Εθνικής Αμύνης Κωνσταντινουπόλεως που φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους. Το σπάνιο αυτό υλικό, διασταυρωμένο με άλλες πηγές, επιτρέπει στη συγγραφέα να ανασυνθέσει με αξιοσημείωτη λεπτομέρεια τόσο τον τρόπο λειτουργίας της Επιτροπής όσο και τις σχέσεις της με τον εξόριστο πλέον Βενιζέλο, ο οποίος εξακολουθούσε, άτυπα αλλά ουσιαστικά, να αποτελεί τον ηγέτη και τον καθοδηγητή της.
Βενιζελικό χαρακτήρα
Η σύνθεση που προκύπτει είναι αποκαλυπτική. Η Εθνική Αμυνα Κωνσταντινουπόλεως, όπως αποδεικνύει πειστικά το βιβλίο, είχε σαφώς βενιζελικό και πολιτικό χαρακτήρα. Οχι μόνο τα στελέχη της ήταν στο σύνολό τους βενιζελικοί αξιωματικοί που μετά το 1920 λιποτάκτησαν από τη Στρατιά της Μικράς Ασίας για να αποφύγουν τις διώξεις του αντιβενιζελικού κράτους, αλλά και οι ίδιες οι αποφάσεις τους τελούσαν υπό την έγκριση του Βενιζέλου. Η επιλογή της ονομασίας της οργάνωσης, που παραπέμπει ευθέως στην Εθνική Αμυνα της Θεσσαλονίκης του 1916, δεν ήταν τυχαία: δήλωνε την πρόθεση των ιδρυτών της να συνεχίσουν την πολιτική του 1916-1917, όταν ο βενιζελισμός είχε επιχειρήσει να συγκροτήσει ένα ξεχωριστό κράτος, ευθυγραμμισμένο με τις δυνάμεις της Αντάντ.
Το πιο ενδιαφέρον – και πιο τολμηρό – τμήμα της δράσης της Επιτροπής ήταν το σχέδιο αυτονόμησης της Ιωνίας. Από το φθινόπωρο του 1921 και μετά, η Εθνική Αμυνα Κωνσταντινουπόλεως θεωρούσε ότι οι μετανοεμβριανές κυβερνήσεις όχι μόνο δεν είχαν τη βούληση να εδραιώσουν την ελληνική παρουσία στη Μικρά Ασία, αλλά και ότι οδηγούσαν τη στρατιωτική εκστρατεία σε αναπόφευκτη αποτυχία. Η λύση που πρότειναν ήταν ριζοσπαστική: η δημιουργία ενός νέου βενιζελικού κράτους που θα περιλάμβανε την Κρήτη, τα νησιά του Αιγαίου, τα Δωδεκάνησα και την Ιωνία. Για να γίνει εφικτό αυτό, έπρεπε να σχηματιστεί ένας νέος στρατός από Μικρασιάτες και Κωνσταντινουπολίτες, διοικούμενος από τους λιποτάκτες αξιωματικούς του 1920. Η διεθνής – κυρίως αγγλική – υποστήριξη θεωρούνταν προϋπόθεση για την επιτυχία του σχεδίου, το οποίο, όπως δείχνουν οι πηγές, συζητήθηκε σοβαρά τόσο στην Κωνσταντινούπολη όσο και με τον ίδιο τον Βενιζέλο.
Η Ηλιάδου-Τάχου οργανώνει το έργο της χρονολογικά από την πολιτική αλλαγή του 1920 έως την κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου, διαρθρώνοντάς το γύρω από βασικά ερωτήματα: το πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον της ίδρυσης του θεσμού, τα χαρακτηριστικά των μελών του, τους στόχους και τις ενέργειές του, καθώς και τις σχέσεις με πολιτικούς και στρατιωτικούς παράγοντες. Κάθε κεφάλαιο εστιάζει σε συγκεκριμένη πλευρά: αναλύεται το πολιτικό πλαίσιο της περιόδου, ακολουθεί η εσωτερική οργάνωση του φορέα, οι σχέσεις με την εκκλησιαστική ηγεσία, η δράση των στρατιωτικών στελεχών, η λειτουργία των γραφείων και οι πρακτικές του, ενώ στα τελευταία κεφάλαια εξετάζονται οι εντάσεις και αντιφάσεις που οδήγησαν στην αποδυνάμωσή του πριν από τις κρίσιμες διπλωματικές εξελίξεις στο Λονδίνο και την τελική φάση της δράσης του.
Με κριτικό τρόπο
Η μονογραφία της Ηλιάδου-Τάχου δεν περιορίζεται στην παράθεση στοιχείων. Σχολιάζει με κριτικό τρόπο τις αντιφάσεις της Επιτροπής, τις εσωτερικές διαφωνίες της, την προσωρινή ανακωχή της με το επίσημο ελληνικό κράτος την περίοδο των εαρινών επιχειρήσεων του 1921 και την τελική κατάρρευση των σχεδίων της όταν η Μικρασιατική Εκστρατεία κατέρρευσε το καλοκαίρι του 1922. Με αυτόν τον τρόπο, η συγγραφέας αποτυπώνει την πολυπλοκότητα του βενιζελισμού την εποχή εκείνη: ένα πολιτικό ρεύμα που δεν αποδέχθηκε την παλινόρθωση του Κωνσταντίνου και αναζήτησε δυναμικούς – και συχνά παράτολμους – τρόπους αντίδρασης.
Η μελέτη εντάσσεται σε μια ευρύτερη ιστοριογραφική στροφή προς την κατανόηση των εσωτερικών ρηγμάτων του ελληνικού κράτους την κρίσιμη δεκαετία του 1915-1925. Πρόκειται για μια προσεκτικά τεκμηριωμένη και ιστορικά πολύτιμη συμβολή, που αναδεικνύει πώς η δράση ακόμη και μικρών ομάδων μπορεί να φωτίσει τις βαθύτερες τάσεις μιας εποχής. Σε μια περίοδο που η συζήτηση για τη Μικρασιατική Καταστροφή παραμένει ζωντανή, η εργασία της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου αποτελεί αναμφίβολα ένα βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί όχι μόνο από το ειδικό κοινό αλλά από τον καθένα που αναζητά ίχνη.
Ο Μάριος-Κυπαρίσσης Μώρος είναι μεταδιδακτορικός ερευνητής Παντείου Πανεπιστημίου
Σοφία Ηλιάδου-Τάχου
Ελευθέριος Βενιζέλος:
Ο «Αρχηγός της Φυλής»,
ο «Λυτρωτής των Αλυτρώτων». Μέσα από τα αρχεία της Επιτροπής Εθνικής Αμύνης Κωνσταντινουπόλεως (1920-1922)
Εκδ. Gutenberg, 2024, σελ. 396
Τιμή 16 ευρώ
