Ας συνεχίσουμε αυτό που ξεκινήσαμε να συζητούμε πριν πατήσω την εγγραφή: για το πώς ένα παιδί έρχεται αντιμέτωπο με την απώλεια. Πόσο σας σημάδεψε ο τρόπος που έφυγε η μητέρα σας;
Με σημάδεψε καθοριστικά. Ξύπνησα ένα πρωί, μου είπαν «η μαμά δεν είναι καλά», πήρα το αεροπλάνο, ήρθα στην Αθήνα, την είδα και πέθανε. Δεν πρόλαβα ούτε να τη χαιρετήσω ούτε να το συνειδητοποιήσω. Κανείς δεν με είχε προετοιμάσει. Δεν νομίζω ότι αυτή είναι καλή παιδαγωγική. Το παιδί πρέπει να είναι κοντά, να ξέρει σιγά σιγά τι συμβαίνει. Πήγα αργότερα σε ψυχίατρο και του είπα: «Η μαμά μου ήταν ηρωίδα που δεν μου είπε τίποτα για να μη με πονέσει». Και μου απάντησε: «Και δεν πόνεσες;». Εκεί έπαθα σοκ. Συνειδητοποίησα ότι ζούσα σε άγνοια και με περίμενε ένα μαύρο σύννεφο που με σκέπασε ολόκληρη.
Αυτό το σοκ τι άφησε πίσω του;
Φόβο για τα ξαφνικά. Με διαλύουν. Δεν μπορώ να ευχαριστηθώ το σήμερα γιατί πάντα φοβάμαι το αύριο. Και, δυστυχώς, στη ζωή μου ήρθαν αρκετά άσχημα ξαφνικά πράγματα. Με διαλύει το απρόβλεπτο. Αυτό ήταν πολύ μεγάλο κομμάτι της προσωπικότητάς μου. Το θέατρο μου έδωσε ασφάλεια γιατί ήξερα το τέλος. Ο,τι κι αν ζούσα πάνω στη σκηνή, ήξερα την πορεία του ρόλου, ακόμα κι αν το τέλος ήταν κακό. Στη ζωή δεν το ξέρεις. Είχα παγώσει συναισθηματικά, έκρυβα το συναίσθημά μου από εμένα την ίδια. Μέσα από το θέατρο άρχισα ξανά να επικοινωνώ. Αυτό μου έδωσε χαρά.
Πόσο δεσμευτικό ήταν αυτό το πάγωμα;
Εχασα ένα κομμάτι της ζωής μου. Δυσκολευόμουν να αφεθώ. Εμπαινα σε σχέσεις με χαρά και ακολουθούσαν τα «ναι μεν, αλλά». Ετσι ή καταστρεφόταν μια σχέση ή τη διέλυα από μόνη μου. Δεν μπορούσα να συνδεθώ πραγματικά. Η μητέρα μου έφυγε ξαφνικά και δεν πρόλαβα να συγκρουστώ μαζί της. Ετσι δεν κατάφερα να συγκρουστώ επί της ουσίας με κανέναν άνθρωπο. Επίσης δεν μπορούσα να συγκρουστώ. Δεν έβαζα όρια, δεν έβαζα φωνή, ήμουν απαθής. Και μετά ξέσπαγα σε κλάματα. Αυτό ήταν το μοτίβο.
Πότε άρχισε να αλλάζει αυτό;
Αυτό το κομμάτι το ξαναβρήκα με τη γέννηση του γιου μου στα 23 μου χρόνια. Ξαφνικά άρχισαν να λειτουργούν όλα πολύ ωραία μέσα μου. Γέμισα με μια αγάπη απόλυτη, δεδομένη. Μια αγάπη που δεν κινδυνεύει από κάτι. Με τον γιο μου μεγαλώναμε μαζί γιατί ήμουν κι εγώ σε αναζήτηση και φυσικά έκανα και λάθη.
Αλλαξε και ο τρόπος που συνδεόσασταν με την τέχνη σας;
Ναι, βέβαια. Το παιδί μου έφτιαξε την κανονικότητά μου. Το θέατρο υπήρχε, αλλά δεν ήταν πια το μόνο κέντρο. Εμαθα να αντιλαμβάνομαι διαφορετικά τον χρόνο και την ευθύνη το τι είναι καλός άνθρωπος τελικά, πράγμα ουσιαστικό για εμένα αυτό. Ημουν πολύ ντροπαλή όταν ήμουν παιδί. Το θέατρο κατάφερε να νικήσει αυτή την ντροπή γιατί στη σκηνή δεν ήμουν εγώ. Μπορούσα να γίνω κάποια άλλη και έτσι κατάφερνα να επιβιώσω εσωτερικά. Αυτό στην ουσία ήταν το αίτημα.
Η μητρότητα ήρθε σε μια πολύ, όμως, δημιουργική στιγμή της ζωή σας και, όπως λέτε, σας έδωσε πολλά. Υπάρχει κάτι που χάσατε;
Εχασα από τη σχέση με τον σύντροφό μου χρόνια ανεμελιάς. Οταν στα τριάντα μου χώρισα, την ξαναβρήκα. Ηταν κάτι δύσκολο, αλλά πέρασε. Εδώ πρέπει να πω ότι άρχισα να κάνω ψυχανάλυση γιατί δεν μπορούσα να κρατήσω μια ερωτική σχέση. Να συνδεθώ δηλαδή εύκολα.
Σας έδωσε απαντήσεις η ψυχανάλυση;
Δεν άλλαξε αυτό το θέμα ποτέ, γιατί είχε τη ρίζα του στην πληγή που δημιουργήθηκε στην εφηβεία. Αισθανόμουν αυτό το τραύμα ως μια αναπηρία. Αυτό άλλαξε γιατί άρχισα να μεγαλώνω και αντί να είμαι η ορφανή κόρη έγινα η μητέρα ενός παιδιού και μια γυναίκα πιο χειραφετημένη. Για παράδειγμα, τώρα που είμαι μόνη μου είμαι πάρα πολύ καλά. Σε αυτή την ηλικία δεν έχω ανάγκη να έχω καμία σχέση από τη στιγμή που δεν βρέθηκε κανένας άνθρωπος που θα μπορούσα να μοιραστώ τη ζωή μου. Χαίρομαι όμως το να έχω μια δουλειά με πάρα πολύ κόσμο, έχω φίλους που αγαπώ πάρα πολύ και απολαμβάνω τις ώρες που είμαι μόνη μου στο σπίτι. Είχα το θέατρο και μπορούσα εκεί να διοχετεύω το συναίσθημά μου, γι’ αυτό και δεν «πειράχθηκα» στο μυαλό ή να γίνω κακός άνθρωπος.
Σας απασχολεί η έννοια του καλού ανθρώπου, ειδικά όπως την περιγράφει ο Πίτερ Μπρουκ;
Ο καλός άνθρωπος είναι αυτός που κατανοεί. Που έχει έναν εσωτερικό κόσμο και νιώθει την ανάγκη να τον μοιραστεί. Δεν κάνεις έναν ρόλο για να αποδείξεις πόσο καλός είσαι, αλλά για να μιλήσεις για τον άνθρωπο. Το θέατρο είναι ανθρωποκεντρική δουλειά. Τα ερωτήματα που πρέπει να μας απασχολούν κατά την άποψή μου είναι τα εξής: Τι έχεις να πάρεις εσύ πρώτα και μετά ο κόσμος; Τι λιθαράκι μπορείς να προσθέσεις για να πάμε όλοι μαζί σε έναν καλύτερο τρόπο συμβίωσης; Με κατανόηση, αλληλοϋποστήριξη, ειλικρίνεια, σεβασμό. Τι να τον κάνω έναν τεράστιο δημιουργό, αν βλέπω μόνο το εγώ του; Για εμένα ο καλός άνθρωπος είναι αυτός ο οποίος μπορεί να μιλήσει για το είδος του, με έναν τρόπο που δημιουργεί πολιτισμό.
Τι θα λέγατε σε κάποιον που βιώνει τώρα την απώλεια και τη συντριβή;
Είναι τόσο προσωπικός αυτός ο δρόμος! Δεν ξέρω τι θα μπορούσα να του πω – που να είναι χρήσιμο και ουσιαστικό. Πριν από τριάμισι χρόνια αρρώστησε η εγγονή μου με λευχαιμία. Αυτός ήταν ένας ακόμη τρόμος. Το ξαφνικό που λέγαμε και στην αρχή. Ακούς για το αγαπημένο σου πλάσμα αυτή τη λέξη που μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν πιστεύεις ότι θα συμβεί σε εσένα. Αλλά δεν έχεις χρόνο να τρομάξεις. Ανασκουμπώνεσαι, τρέχεις, βοηθάς όσο μπορείς. Μαγειρεύεις, καθαρίζεις, κάνεις πρακτικά πράγματα για να ελαφρύνεις τους γονείς. Γιατί αν εγώ είμαι έτσι, φαντάσου πώς είναι ο γονιός. Η εγγονή μου το ξεπέρασε, αλλά υπάρχουν τόσα παιδιά που δεν τα καταφέρνουν. Τι να πω σε αυτούς τους γονείς; Στη δική μου περίπτωση η δυσκολία ήρθε αφού έγινε καλά το παιδί. Εκεί κατέρρευσα. Σαν να τρέχεις σπριντ και μόλις τελειώσει να σωριάζεσαι. Εκεί σταμάτησα το θέατρο. Το συναίσθημά μου δεν μπορούσα να το ακουμπήσω. Ανήκε μόνο σε αυτό που ζούσαμε ως οικογένεια. Η τέχνη με έσωσε όσο χρειαζόταν, αλλά μπορώ να ζήσω χωρίς την τέχνη μου. Χωρίς τους ανθρώπους μου, όχι.
