Η Αν. Μεσόγειος ανέκτησε τη γεωπολιτική αξία της μετά το 2000, αυτή τη φορά στον ενεργειακό τομέα, με το ενδιαφέρον για την ανακάλυψη υδρογονανθράκων της υφαλοκρηπίδας. Το γεγονός καλλιέργησε εύλογες προσδοκίες ενεργειακών εφοδίων στα παράκτια κράτη και αφορά προσοδοφόρα κοιτάσματα από τις λεκάνες του Ηροδότου, του Λεβάντε και του Ζορ. Οι ξένες εταιρείες προεξοφλούσαν αξιοποιήσιμα κοιτάσματα τρισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων φυσικού αερίου.
Ο 21ος αιώνας ξεκίνησε με συμφωνίες οριοθέτησης ΑΟΖ στην Ανατολική Μεσόγειο, σπάζοντας ένα ταμπού, ένα gentlemen’s agreement μεταξύ των παράκτιων κρατών, να μη θεσπιστεί στην περιοχή αυτή τέτοια θαλάσσια ζώνη. Πρωτοστάτησε η Κύπρος που συνήψε συμφωνίες οριοθέτησης ΑΟΖ με την Αίγυπτο (2003), τον Λίβανο (2007, δεν επικύρωσε) και το Ισραήλ (2010). Ετσι κατοχύρωσε τα κυριαρχικά δικαιώματα έρευνας και εκμετάλλευσης των φυσικών πόρων ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας.
Η Τουρκία έχει αμφισβητήσει λεκτικά και εμπράκτως αυτές τις οριοθετημένες ΑΟΖ, μάλιστα διατείνεται ότι διασφαλίζει τα δικαιώματα της τουρκοκυπριακής κοινότητας, με την οποία το 2011 συνήψε άκυρη / ανυπόστατη συμφωνία οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας.
Ομως και ο Λίβανος προκάλεσε πρόβλημα. Με νέες συντεταγμένες αμφισβήτησε την οριοθέτηση Κύπρου – Ισραήλ (2010) και τα κοιτάσματα Karish και Qana του Ισραήλ, δημιουργώντας διένεξη έκτασης 17 χλδ. km2. Τη διευθέτηση ανέλαβαν μεσολαβητικά οι εταιρείες, πετυχαίνοντας χωριστές συμφωνίες με την Ουάσιγκτον (facilitator) το 2022. Συμφωνήθηκε ότι το Karish ανήκει στο Ισραήλ, ενώ το Qana – που τέμνει η νέα οριοθέτηση – ανήκει στον Λίβανο, διαμοιράζοντας τους φυσικούς πόρους με το Ισραήλ. Ακολούθησε το 2025 νέα διορθωτική συμφωνία Κύπρου – Λιβάνου με τα νέα δεδομένα.
Το μείζον θέμα της Αν. Μεσογείου για τα καθ’ ημάς είναι η προδήλως παράνομη οριοθέτηση ΑΟΖ Τουρκίας – Λιβύης το 2019, που προκαλεί τη σταθερότητα και επιχειρεί να αποκλείσει τα ελληνικά νησιά από τα δικαιώματά τους στη Μεσόγειο. Η Ελλάδα τα κατοχύρωσε ex post facto το 2020 με τη νόμιμη συμφωνία οριοθέτησης με την Αίγυπτο.
Η Αίγυπτος από την πλευρά της το 2022, οριοθετώντας μονομερώς θαλάσσιες ζώνες έναντι της Λιβύης, την ανάγκασε να συνταχθεί με την προοπτική ειρηνικής επίλυσης· που, εάν το Κάιρο δεν αντετίθετο στη δικαστική διευθέτηση, θα μπορούσε να ήταν η αρχή του τέλους της τουρκολιβυκής οριοθέτησης.
Σημειώνεται ότι η Λιβύη έχει μια αντίληψη περί οριοθετήσεως με την Ελλάδα που εξαιρεί την Κρήτη (όχι όμως Σικελία και Μάλτα), υπολογίζοντας μόνο ηπειρωτικές ακτές. Εν ολίγοις: παρουσιάζει τις διεκδικήσεις της με επιστολή προς τον γενικό γραμματέα του ΟΗΕ της 27ης Μαΐου 2025. Χαράσσει ευθεία γραμμή κλείνοντας τον κόλπο της Σύρτης, από όπου μετρά τις θαλάσσιες ζώνες της, παραβιάζοντας το Δίκαιο της Θάλασσας.
Επιπλέον διαμαρτύρεται για τις αδειοδοτήσεις στην ExxonMobil, νοτιοδυτικώς Πελοποννήσου και Κρήτης, καλώντας σε συμφωνία οριοθέτησης. Το ίδιο πράττει και για τη Chevron που αδειοδοτείται για θαλασσοτεμάχια μέχρι τη μέση γραμμή μεταξύ Κρήτης και Λιβύης. Ταυτόχρονα η Τρίπολη στις συναντήσεις με αμερικανικές εταιρείες εναρμονίζει τις αδειοδοτήσεις της με τις αντίστοιχες ελληνικές.
Το κυρίως πρόβλημα με τη Λιβύη είναι η διένεξη – από την επικάλυψη τουρκολιβυκής οριοθέτησης με ελληνοαιγυπτιακή – που δεν έχει κλιμακωθεί λόγω αδράνειας. Εν προκειμένω, απαιτείται σοβαρή νομική στρατηγική, πώς το θέμα θα διευθετηθεί δικαστικά υπέρ Ελλάδας και Αιγύπτου.
Παρά την ενεργειακή κινητικότητα, προς το παρόν, τα ελληνοτουρκικά δείχνουν να παραμένουν στα ήρεμα νερά των προηγούμενων ετών. Ομως το καλώδιο θα συνεχίσει να είναι αγκάθι ανάμεσα στα άλλα με την Τουρκία, παρότι συνιστά απρόσκοπτη ελευθερία της θάλασσας. Ταυτόχρονα ο East Med δεν έχει περάσει ούτε καν το πρώτο στάδιο της προσέλκυσης επενδυτών.
Στα δυτικά, η συμφωνία οριοθέτησης με την Αλβανία καθυστερεί, με μια ενδεδειγμένη λύση την παραπομπή στο Διεθνές Δικαστήριο και με όρο στην ενταξιακή διαδικασία.
Το 2026 θα είναι το έτος της ενέργειας για την Αν. Μεσόγειο. Με τη Συρία να παραμένει προς το παρόν εκτός κάδρου, είναι σημαντικό ότι Ισραήλ και Λίβανος παρά τη μακρά πολεμική αντιπαράθεση έχουν διευθετήσει τη διένεξη.
Νοτίως της Κρήτης οι de facto οριοθετήσεις των εταιρειών, εφόσον εδραιωθούν, θα αποφέρουν οφέλη από την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της πλούσιας Μεσογειακής Ράχης. Είναι μια χρυσή ευκαιρία τώρα, διότι ακόμη και εάν οι εταιρείες ήταν επιφυλακτικές λόγω μη οριοθέτησης, τόσο η δήλωση Τραμπ «drill baby drill» όσο και οι μεταξύ τους συνεννοήσεις συνιστούν ώθηση να εμπλακούν· αντίθετα με την τακτική τους να επιλέγουν επενδύσεις σε ασφαλές πλαίσιο συμφωνημένων οριοθετήσεων. Οι εταιρείες αναζητούν κέρδη στα χρηματιστήρια με τον κύκλο εργασιών τους.
Η πενταμερής συνδιάσκεψη που εξήγγειλε ο έλληνας Πρωθυπουργός πρέπει να διαμορφώσει ένα πλαίσιο συνεργασίας και εμπέδωσης της εμπιστοσύνης των κρατών της Μεσογείου. Το ενεργειακό είναι ιδιαίτερα πιεστικό, είναι το μέγα διακύβευμα ιδίως για την Ευρώπη που εξαρτάτο από τη Ρωσία και τώρα αναζητεί εναλλακτικές αγορές.
Πέτρος Λιάκουρας: Καθηγητής Διεθνούς Δικαίου
