Η δεκαετία του 1940 χωρίς τους μύθους της

Υπάρχει ένας μεσαίος χώρος για την Ιστορία; Δηλαδή για μια ιστορία που δεν γράφεται μόνο μέσα σε ένα πλαίσιο ακαδημαϊκού θερμοκηπίου – κατανοητή συχνότερα μόνο στα μέλη της κοινότητας –, αλλά ούτε και μια ιστορία που αναπτύσσεται στο  παρασκήνιο προσπαθώντας μόνο να αναμοχλεύσει τα πιο ταπεινά ένστικτα των ανθρώπων βάσει απλουστευτικών σχημάτων ή θεωριών συνωμοσίας; Μια ιστορία που γράφεται δηλαδή από μια τάξη ανθρώπων εγγράμματη, με στιβαρή γνώση του ιστορικού πεδίου αλλά και ευρύτερη ενασχόληση με τη γραμματεία, την ιστορία, τη διάσωση ιστορικών τεκμηρίων, τη σύζευξη της ιστορίας και με άλλες μορφές γραπτού λόγου;

Ο Κώστας Χατζηαντωνίου είναι συγγραφέας, δοκιμιογράφος και κριτικός. Γεννήθηκε το 1965 στη Ρόδο και έχει σπουδάσει Νομικά. Το έργο του καλύπτει ένα ευρύ φάσμα, από την πεζογραφία έως τη δοκιμιακή και πολιτική γραφή και ξεχωρίζει για τη βαθιά ιστορική και φιλοσοφική του θεώρηση. Eχει γράψει μυθιστορήματα, ιστορικά και πολιτικά δοκίμια, καθώς και κριτικά κείμενα. Eνα από τα γνωστότερα έργα του είναι το μυθιστόρημα Αγκριτζέντο (2010), το οποίο απέσπασε το Βραβείο Μυθιστορήματος του περιοδικού Διαβάζω. Η γραφή του συχνά συνδυάζει την ιστορική αφήγηση με φιλοσοφικούς και πολιτικούς στοχασμούς. Εκτός από το συγγραφικό του έργο, έχει ασχοληθεί και με τη δημοσιογραφία και την πολιτική αρθρογραφία, ενώ έχει διατελέσει και διευθυντής λογοτεχνικών εντύπων. Είναι μια από τις σημαντικές πένες της σύγχρονης ελληνικής διανόησης, με σαφές ενδιαφέρον για την ιστορική πορεία του ελληνισμού και τις προκλήσεις του παρόντος. Ο Χατζηαντωνίου στο έργο του ασχολείται με το «εθνικό» με τρόπο που δεν έχει ιστορικές τύψεις γιατί δεν το αντιμετωπίζει ως τραύμα ή με συγχρονικούς όρους τύψεων. Στέκεται πάνω από αυτό με ψυχραιμία, πάει εις βάθος και προσπαθεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια μέσα από τα στοιχεία που διαθέτει.

Στο «Στέμμα των αυγών», αποκαθιστώντας το αντιγεγραμμένο βυζαντινό χειρόγραφο του δασκάλου από το Κιλκίς Καπετανίδη που έπεσε στο μικρασιατικό μέτωπο, πετυχαίνει ήδη έναν άθλο. Φέρνει στην επιφάνεια ένα διαμεσολαβημένο κείμενο και το αποκαθιστά. Στο νέο του βιβλίο  Η εξόριστη Πολιτεία. Η ελληνική κυβέρνηση στη Μέση Ανατολή 1941-1944 (Εναλλακτικές Εκδόσεις, 2025) επιλέγει μια περίοδο και ένα θέμα ιδιαίτερα δύσκολο. Είναι χαρακτηριστικό ότι πλην της μονογραφίας της Λένας Διβάνη για τη πολιτική των εξόριστων κυβερνήσεων – εδώ και χρόνια εξαντλημένη – το μόνο που μπορεί να εντοπίσει κάποιος είναι κάποια σποραδικά άρθρα. Επιλέγει να ασχοληθεί με τη νόμιμη κυβέρνηση που δραστηριοποιήθηκε στη Μέση Ανατολή – με όσο βαθμό νομιμότητας μπορεί να διέθετε εν καιρώ πολέμου – ενώ κυρίως οι ερευνητές της περιόδου ασχολούνται με τα πολιτικά και τα στρατιωτικά τεκταινόμενα στο εσωτερικό αγνοώντας τη δράση στο εξωτερικό.

Η περίοδος 1941-1944 έχει δύο όψεις. Η μία, η πιο γνωστή, είναι αυτή της κατοχής και της εθνικής αντίστασης. Η άλλη, λιγότερο γνωστή, σφραγίζεται από τον αγώνα και την αγωνία των δυνάμεων που διαφεύγοντας στη Μ. Ανατολή αποτέλεσαν πυρήνα των εξόριστων κυβερνήσεων και υπερασπίστηκαν την εθνική δημοκρατική προοπτική σε τέσσερα επίπεδα: ενάντια στις δωσιλογικές κυβερνήσεις των Αθηνών, ενάντια στις επιδιώξεις των μοναρχικών (παρότι συνυπήρχαν στην εξορία και στην πολεμική προσπάθεια), ενάντια στα σχέδια του ΚΚΕ (που πέτυχε χάρη στην εθνική αντίσταση να αποκτήσει βαρύνοντα πολιτικό ρόλο) αλλά και ενάντια στα σχέδια της Αγγλίας για ανανέωση των σχέσεων εξάρτησης μετά τον πόλεμο που αρνιόταν πεισματικά την οποιαδήποτε εγγύηση στην Ελλάδα μετά τον πόλεμο.

Τέσσερις ήταν και οι βασικοί σκοποί του συνεχιζόμενου στη Μέση Ανατολή αγώνα: η απελευθέρωση της Ελλάδας, η ενίσχυση του χειμαζόμενου λαού, η θεμελίωση μιας δίκαιης μεταπολεμικής κοινωνίας και η εθνική αποκατάσταση των αλύτρωτων πληθυσμών (Κύπρος, Β. Ηπειρος, Δωδεκάνησος). Το μέσο επίτευξης αυτών των σκοπών ήταν η αναδιοργάνωση ενός πραγματικά εθνικού στρατού που θα αποτελούσε και ένα εχέγγυο για την επόμενη μέρα. Αυτός ακριβώς ο στρατός βρέθηκε εξαρχής στο στόχαστρο δυνάμεων οι οποίες επεδίωκαν τον έλεγχο ή τη διάλυσή του, αδιαφορώντας για την εθνική ενότητα.

Ο Χατζηαντωνίου αναδεικνύει πως αυτή η κυβέρνηση εργαλειοποιήθηκε τόσο από τη βρετανική πλευρά και χρησιμοποιήθηκε για την εξυπηρέτηση των ακόμα αυτοκρατορικών οραματισμών της, αλλά και από την Αριστερά που θέλησε να υπονομεύσει κυρίως την προοπτική δημιουργίας ενός εθνικού στρατού ποντάροντας στη μετέπειτα στρατιωτική της επιβολή στο εσωτερικό.

Οι «πρωταγωνιστές»

Το βιβλίο του Χατζηαντωνίου είναι μια στέρεα ιστορική αφήγηση και ενώ βασίζεται σε πλούσια βιβλιογραφία και σημειώσεις, το κέντρο βάρους είναι η αφήγηση των γεγονότων της περιόδου. Αξίζει να αναφερθεί επίσης στην «τόλμη» με την οποία ο Χατζηαντωνίου προσεγγίζει τους πρωταγωνιστές αυτής της ιστορικής συνθήκης. Ενώ αποδίδει στον Τσουδερό, τον πρωθυπουργό της περιόδου, καλές προθέσεις, επισημαίνει παράλληλα και τη σχέση του με τον μυστικισμό  και την επαφή του όπως πίστευε με τον «άλλο κόσμο» που του έδινε κάποια έμπνευση στις ενέργειές του. Ο Χατζηαντωνίου δεν επιχειρεί όμως με αυτόν τον τρόπο ένα ιστορικό πλεονασμό, αλλά μια πλήρη απεικόνιση των προσωπικοτήτων που συχνά βγαλμένα από την πόλωση του Μεσοπολέμου κλήθηκαν να διαχειριστούν τεράστιες ευθύνες.

Το βιβλίο του Χατζηαντωνίου καλύπτει επίσης πολύ ενδιαφέρουσες πτυχές, όπως την οριστική και όχι ανώδυνη ρήξη του Τσουδερού με το πολιτικό προσωπικό της 4ης Αυγούστου, τη συγκρότηση στρατού, τη πολεμική και κατασκοπική δράση, το κρίσιμο θέμα των εθνικών διεκδικήσεων προς τους Αγγλους που εντέλει κόστισαν τη θέση στον Τσουδερό – με τον περίεργο σε αυτό σημείο ρόλο της Ελλης Παπαδημητρίου. Ο Χατζηαντωνίου φέρνει στο φως ένα σύμπαν ανθρώπων και γεγονότων είτε αγνοημένων είτε παραγνωρισμένων επιτυγχάνοντας μια πολύ σημαντική ιστορική συμβολή.