Ο δεξιοτέχνης που έδωσε ανάσα στην παράδοση

Ακουμπούσε το κλαρίνο του δίπλα στο μαξιλάρι του, άνοιγε το ραδιόφωνο και άκουγε με τις ώρες κλασική μουσική. Αγαπούσε βαθιά και τα ινδικά. Παρατηρούσε τις τεχνικές, την αίσθηση, τον τρόπο που μεταμορφώνονταν οι νότες σε αφήγημα, σε προσευχή, σε φωνή εσωτερική. Hταν εικόνες που θα συνοδεύουν πάντα τον Βασίλη Κώστα, τον σπουδαίο λαουτίστα που κατόρθωσε να φέρει τον ήχο της ηπειρώτικης μουσικής στα ακαδημαϊκά σαλόνια της Αμερικής.

Σε μια από αυτές τις στιγμές ζωής, δίπλα του βρισκόταν ο άνθρωπος που τον ενέπνευσε να ασχοληθεί με την παραδοσιακή μουσική: ο Πετρολούκας Χαλκιάς. «Oταν πήγα στην Αμερική – ήμουν τότε κιθαρίστας –, άρχισα να μελετάω τον “Σκάρο” του Πετρολούκα. Το 2015 εκείνος μαζί με τον τραγουδιστή που συνεργαζόταν, τον Αντώνη Κυρίτση, ήρθαν σε μια πόλη κοντά στη Μασαχουσέτη. Εκεί με άκουσε να παίζω τον “Σκάρο” και μου είπε: “Αφού έβγαλες αυτό το κομμάτι στο λαούτο, θα σε βοηθήσω να παίξεις και όλα μου τα κομμάτια”. Αυτό ήταν για μένα το πιο σπουδαίο δώρο. Ο άνθρωπος και μουσικός που εξαιτίας του άρχισα να μελετώ τη μουσική έγινε μέντοράς μου, δάσκαλός μου και στη συνέχεια συνεργάτης, γιατί είχα την τύχη να με αντιμετωπίζει ισότιμα. Αυτό είναι κομμάτι του απαράμιλλου χαρακτήρα του. Πιστεύω – και το λέω μετά από σχεδόν δέκα χρόνια συνεργασίας – πως αυτό που ακτινοβολούσε στην ερμηνεία του ήταν η αγνή, αυθεντική του προσωπικότητα».

Ο Πετρολούκας Χαλκιάς σήκωσε την Hπειρο στους ώμους του με μια ανάσα. Μια ανάσα που περνούσε μέσα από το κλαρίνο και γύριζε πίσω τον χρόνο, εκεί όπου το μοιρολόι ήταν τρόπος ύπαρξης και το πανηγύρι πράξη συλλογικής μνήμης. Πριν γίνει ο «άρχοντας του ηπειρώτικου ήχου», είχε ήδη γνωρίσει τι σημαίνει να είσαι μουσικός όχι από επιλογή αλλά από ανάγκη.

Η διαδρομή του

Γεννημένος το 1934 στο Δελβινάκι, ένα χωριό σκαρφαλωμένο στα σύνορα με την Αλβανία, μεγάλωσε με τους ήχους της φλογέρας, των κανονιών του πολέμου και του πατέρα του – ενός από τους σπουδαιότερους κλαρινίστες της εποχής. Κρυφά μάθαινε κλαρίνο, χρησιμοποιώντας το όργανο του πατέρα του, ο οποίος ήθελε να τον δει με «σταθερή δουλειά» και τον έστειλε να γίνει μηχανικός. Ο μικρός Πετρολούκας το έσκασε και έφτιαξε μόνος του ένα αυτοσχέδιο κλαρίνο. Eτσι ξεκίνησε ένα ταξίδι ζωής. Oταν γύρισε ο πατέρας του από τον στρατό, ο γιος είχε ήδη προοδεύσει. Eπαιξε πρώτη φορά σε πανηγύρι με δανεικό όργανο, και τα φιλοδωρήματα έγιναν το πρώτο δικό του κλαρίνο.

Κάποια στιγμή ένα πανηγύρι σε κοντινό χωριό χρειαζόταν ορχήστρα. Ο ίδιος δεν είχε κανονικό κλαρίνο. Τότε, ένας συγγενής της μητέρας του, ο Δήμος Χαρισιάδης, του πρότεινε να παίξει με το δικό του κλαρίνο αν αποδείκνυε ότι μπορούσε. Το έπιασε στα χέρια του και το έκανε να τραγουδήσει. Με το δανεικό αυτό όργανο, πήγε στο πρώτο του πανηγύρι μαζί με άλλα παιδιά. Hταν όλοι πρωτόβγαλτοι, αλλά ξεσήκωσαν τον κόσμο. Τα λεφτά που τους πέταξαν οι θαυμαστές έγιναν το πρώτο του αληθινό κλαρίνο.

Γρήγορα ξεχώρισε. Στον χορό των Δελβινακιωτών αναγγέλθηκε στο ραδιόφωνο ως «το 12χρονο παιδί-θαύμα». Ο πατέρας του τον άκουσε και έτρεξε στη Ραδιοφωνία. Αντί να τον μαλώσει, του είπε: «Αν γίνεις ο καλύτερος, έχεις την ευχή μου. Αν όχι, την κατάρα μου». Ο Πετρολούκας ορκίστηκε να γίνει ο πρώτος.

Ηχογράφησε επιτυχίες, αγάπησε και παντρεύτηκε τη Μαρία στο Δελβινάκι, όπου σήκωσε το ποτήρι και είπε: «Το πρώτο κρασί το πίνω στην πρώτη μου αγάπη – το κλαρίνο». Το 1960 πήγε στην Αμερική, έβγαλε δίσκο και συγκίνησε την Ομογένεια. Oταν του ζήτησαν να παίξει τουρκικά κομμάτια, τα έμαθε σε δύο ημέρες. Τίποτα δεν τον σταμάτησε. Ο Πετρολούκας Χαλκιάς δεν ήταν απλώς δεξιοτέχνης. Hταν ο ίδιος το ηπειρώτικο τραγούδι: ένας ζωντανός μύθος που έπαιζε με την ψυχή του.

Αποχαιρετισμοί

Ο Θωμάς Κωνσταντίνου, ρέκτης αυτής της παράδοσης, εξαιρετικός μουσικός και σολίστ στο ούτι, σημειώνει: «Η προσωπικότητά του ήταν εκείνη που έδινε αξία στην τέχνη του, γιατί ήταν μοναδική και διαμορφώθηκε από μια οικογένεια και μια παράδοση αιώνων. Πρόκειται για μια περίπτωση μουσικής αριστοκρατίας. Η Hπειρος μόλις έχασε τον πατριάρχη της. Καλό ταξίδι, Πέτρο, και να έχουμε την ευχή σου. Θα τη χρειαστούμε όλοι μας από δω και μπρος. Γιατί δεν χάσαμε απλώς τον καλύτερο – χάσαμε τον παππού μας, τον φίλο μας, τον μέντορά μας, τον τελευταίο μιας μεγάλης γενιάς. Τον άνθρωπο που μας έμαθε ότι η μουσική δεν είναι νότες, αλλά η προσωπικότητα».

Ο σπουδαίος σολίστ της πολίτικης λύρας, Σωκράτης Σινόπουλος, λέει: «Τον παρακολουθούσα και τον θαύμαζα πάντα, παρόλο που οι δρόμοι μας δεν είχαν συναντηθεί μέχρι πρόσφατα, όταν χάρη στην πρωτοβουλία του φίλου Βασίλη Κώστα συνεργαστήκαμε μία-δυο φορές στο πλαίσιο συναυλιών που διοργανώνει ο Βασίλης με το σχήμα του, το Επίλεκτο Ηπειρωτικό Ensemble. Hταν μια εξαιρετικά ξεχωριστή περίπτωση μουσικού. Κέρδισε την αναγνώριση ως σολίστ ενός μουσικού οργάνου – κάτι πολύ πιο δύσκολο σε σχέση με έναν τραγουδιστή. Πήρε την παράδοση και τη φίλτραρε μέσα από τις εμπειρίες του. Eνα σημαντικό κομμάτι ήταν η περίοδος της διαμονής του στην Αμερική. Eφτιαξε μια εντελώς προσωπική γλώσσα, απολύτως αναγνωρίσιμη, σαν μια φυσική συνέχεια της παράδοσης, εμπλουτισμένη όμως με δικά του, αυθεντικά στοιχεία – και αυτά είναι που μελετούν ήδη οι σύγχρονοι μουσικοί. Αυτή είναι, κατά την άποψή μου, η πιο σημαντική παρακαταθήκη που αφήνει: όχι μόνο στους κλαρινίστες, όχι μόνο στους μουσικούς της ηπειρώτικης μουσικής, αλλά σε όλους μας. Τελειοποίησε τα κομμάτια που είχαν στον πυρήνα τους το κλαρίνο – τα μοιρολόγια, τα Πωγωνίσια, με αυτοσχεδιασμούς μοναδικούς, όπως δεν είχε συμβεί ποτέ πριν. Τελειοποίησε τον ήχο του κλαρίνου και τις λεπτομέρειες, τη διακόσμηση, τα “μικρά” ποικίλματα που συμβαίνουν μέσα σε ένα κομμάτι. Αυτά είναι η λεπτομέρεια που κάνει τη διαφορά – και που ξεχωρίζει έναν σπουδαίο μουσικό από όλους τους υπόλοιπους. Ως ακροατής αλλά και από τις λίγες φορές που συνεργαστήκαμε, μπορώ να πω ότι για τον Πετρολούκα ίσχυε αυτό που ισχύει για όλους τους μεγάλους μουσικούς: ένα παίξιμο τέτοιου επιπέδου χρειάζεται μεγαλοψυχία για να ανοίξει και προς τους συνεργάτες και προς τον κόσμο. Αυτό είναι ανθρώπινο χαρακτηριστικό και δεν είναι καθόλου απλό. Εκεί ακριβώς ταυτιζόταν το παίξιμο με την προσωπικότητα του Πετρολούκα Χαλκιά».